Otizmli çocuğum okuma yazmayı öğreniyor: Bakanlık ne istiyor, araştırmalar ne gösteriyor?

Otizmli çocuk okumayı öğrenir mi?

Okuma becerisi otizmli çocuklarda çok değişir. Millî Eğitim Bakanlığının 2025 tarihli otizm bülteni, çocuğun hangi eğitim ortamında okuyacağına Rehberlik ve Araştırma Merkezinin (RAM) raporuyla karar verildiğini yazar: kaynaştırma sınıfı, özel eğitim okulu ya da özel eğitim sınıfı olabilir (s. 23). Sağlık Bakanlığının 2022 aile rehberi, okul çağındaki bir çocuk için “akademik becerileri destekleyen programların” da çalışmaya katılması gerektiğini yazar (s. 19). Çocuğunuzun ne kadar ve nasıl okuyacağını bu iki belge önceden söylemez.

Bakanlık ve UNICEF’in aileler için hazırladığı kitapçık, bazı otizmli çocukların hiçbir öğretim almadan çok küçük yaşta, çevrelerindeki yazıları okuyabildiğini, zihinsel yetersizliği de olan çocukların ise okumada ortalamanın altında kalabildiğini yazar (s. 19). 24 araştırmayı derleyen bir inceleme (Vale ve arkadaşları, 2022) 12 yaşına kadar çocuklarda sözcük okumaya baktı. Otizmli çocukları gelişimi tipik çocuklarla karşılaştıran ölçümlerin yüzde 62’sinde, sözcük ve anlamsız sözcük okumada anlamlı fark çıkmadı; standart puan veren ölçümlerin hepsinde otizmli çocukların puanları nüfus normlarının içindeydi. Ölçümlerin yüzde 35’inde otizmli çocukların okuması daha düşüktü; yazarlar bunların çoğunun 10-21 katılımcılı küçük örneklemlerle yapıldığını belirtir. İncelenen araştırmaların hepsinde çocuklar konuşabiliyordu ve okuma testine sözlü yanıt verdi; yazarlar bunu önemli bir sınırlılık sayar: sonuç konuşmayan çocuklar hakkında bir şey söylemez. Yazarlar çocuklar arasındaki farkın büyük olduğunu, örneklemlerin küçük ve karışık olması yüzünden sağlam bir sonuç çıkarılamayacağını ve göz izleme araştırmalarına göre okumanın bu çocuklar için çoğu zaman daha çok çaba isteyen bir iş olduğunu yazar.

Çocuğunuzun okumada hangi düzeyde olduğunu ve ona hangi yolun uyduğunu bu sayfa söyleyemez; öğretmeni ve RAM bilir. Sayfa yalnızca Bakanlığın ne istediğini, araştırmaların ne bulduğunu ve evde ya da sınıfta neler denenebileceğini anlatır.

Millî Eğitim Bakanlığı ne istiyor?

Sıradan sınıftaki çocuk. Otizmli bir çocuk kaynaştırma öğrencisi olarak sıradan bir sınıfta okuyorsa sınıf birinci sınıf Türkçe programını izler (program, s. 8: harf gruplarının haftaları öğretmen tarafından düzenlenebilir). Programın kendi metninde otizm, özel gereksinim, BEP ve kaynaştırma sözcükleri geçmez; çocuğa özel hedefler RAM raporuna göre hazırlanan Bireyselleştirilmiş Eğitim Programına (BEP) yazılır (okul destek sistemi sayfasına bakın).

Özel sınıf ve okullar için program. Bakanlığın Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, orta-ağır zihinsel yetersizliği veya otizmi olan öğrencilerin özel eğitim sınıfları ve okulları için 2025 tarihli bir Türkçe programı yayımlar (I, II ve III. kademe). Program şöyle der: “Türkçe Dersi Öğretim Programı’nda ‘Ses Esaslı Okuma Yazma Öğretimi’ benimsenmiştir” (s. 15). Harf grupları bu sitedekiyle aynıdır: a n e t i l, o k u r ı m, ü s ö y d z, ç b g c ş, p h v ğ f j. Programın birkaç kuralı bu sitenin kuralıdır:

• Her basamak tamamlanmadan yeni sese geçilmez; esas olan, “okuma yazmayı hızlı öğrenmesinden ziyade, anlamlı ve kalıcı şekilde öğrenmesi”dir (s. 15).
• Ünsüz harfler, yazım aşaması dışında tek başına sesletilmez (s. 20).
• Heceler çocuğun anlayabileceği sözcüklerden seçilir; anlamını bilmediği sözcüklere yer verilmez (s. 21).
• Okunuşu ve yazılışı henüz öğretilmemiş harflerin geçtiği sözcüklerin yerine resim konmaz (s. 22).
• Akıcı okumak hızlı okumak değildir; hıza dayalı okuma etkinlikleri önerilmez (s. 24). Bu yüzden bu çocuk için okuma hızı sayfasını kullanmayın.

Program bir çıkış yolu da gösterir: ses esaslı öğretimde ilerleme kaydedilemediği gözlenirse işlevsel okumaya geçilir (s. 27). İşlevsel okumada çocuk, günlük yaşamda karşılaştığı sözcükleri ve işaretleri tanır: “Öğrenci kelimeyi dinleyerek tanır, görsel materyalle eşleştirir, seslendirir ve yazmaya çalışarak dil becerilerini eş zamanlı geliştirir” (s. 25). Materyallerin “sade, büyük puntolu, yüksek kontrastlı” olması istenir (s. 27). Programa göre her öğretim yılının başında çocuğun mevcut performansı belirlenir ve eğitim BEP toplantısında alınan kararlara göre yapılandırılır (s. 8).

2013 programı. Bakanlığın 2013 tarihli otistik çocuklar programı daha esnektir; eski bir ses sırasıyla yazılmıştır ve bu sayfa onun ses sırasını almaz. Programa göre öğretmen “hem ses hem kelime/cümle yazıp okuyarak öğretim yapabilmelidir”, çocuğun yazdığı ilk sözcük ve cümlelerin görselinin de olması gerekir ve “tek bir yöntem bütün çocuklar için etkili olmayabilir” (s. 169-171). Aynı bölüm, bu becerilere sahip olmayan bir öğrencinin okuma yazma için zorlanmasının strese ve saldırgan ya da kendini uyaran davranışların ortaya çıkmasına ya da artmasına yol açabileceğini de yazar.

Kaynaklar bir noktada ayrılır. 2025 özel eğitim programı ses temellidir; 2013 programı ve Spector’un incelemesi ses çalışmasının yanına bütün sözcükleri de eklemeyi destekler; birinci sınıf programı ses temellidir. Bu çocuk için hangisinin uygun olduğuna RAM raporu ve BEP karar verir. Bakanlığın özel eğitim okuma seti Ses Temelli Okuyorum Yazıyorum’un hedef gruplarında otizm de sayılır: Okumakta zorlanan büyük çocuklar sayfasına bakın.

Araştırmalar ne gösteriyor?

Otizmli çocuklarda okuma öğretimini inceleyen araştırmalar az, küçük ve çoğu zayıf. Aşağıda dört inceleme, bir görüşme araştırması ve bir rapor anlatılıyor; hepsi sayfanın sonundaki kaynak listesinde.

1. Harf ve ses öğretimi harf-ses bilgisini artırdı; okumaya geçip geçmediği belli değil. Bailey ve Arciuli’nin (2020) incelemesinde yedi tek denekli araştırma, toplam 20 otizmli çocuk, harf-ses bilgisinde kazanç gösterdi. Yeterli kalitedeki tek araştırmada üç çocuk (3-5 yaş) altı harf-ses çiftini öğrendi. Yazarlar bu tek araştırmadan, harf-ses öğretiminin uygulamalı okumayı artırıp artırmadığının belli olmadığını yazar.
2. En umut verici görünenler becerileri birlikte çalıştıran programlardır. İnceleme, yalnızca beş alanın hepsini (sesleri fark etme, harf-ses bilgisi, sözcük dağarcığı, akıcı okuma, anlama stratejileri) kapsayan bütünlüklü öğretimin hem doğru okumayı hem anlamayı artırdığını yazar. Evde, 13 hafta süren ve 20 çocukla (5-12 yaş) yapılan bir denemede çocuklar sözcük ve metin okumada ve anlamada denetim grubundan fazla ilerledi; yazarlar her çocuğun yararlanıp yararlanmadığının belli olmadığını yazar. İki yıl süren doğrudan öğretim denemesinde öğretim grubunda doğru okumada büyük kazanç vardı, ama denetim grubunda da büyük kazanç vardı ve anlamada anlamlı kazanç çıkmadı. Bu iki büyük denemeye çok az sözlü dili ya da okuma becerisi olan çocuklar alınmadı.
3. Bütün sözcük öğretimi öğretilen sözcükleri öğretir. Spector’un (2011) incelemesinde 9 araştırma ve toplam 27 otizmli çocuk vardı. Çocuklar sözlü dili sınırlı olsa da basılı sözcükleri tanımayı öğrendi. Yazar, hiçbir araştırmanın bütün sözcük öğretiminin daha geniş okuma becerisine etkisine bakmadığını yazar. Bu, Bakanlığın ses temelli programının dışında bir yöntemdir; evde yapıp yapmayacağınıza öğretmenle konuşarak karar verin.
4. Doğru okuma ile anlama ayrı şeylerdir. Bailey ve Arciuli, anlamaya yönelik beş araştırmadaki 42 çocuğun (8-15 yaş) çoğunda doğru okumanın güçlü, okuduğunu anlamanın zayıf olduğunu ve bunun otizmli çocuklarda yaygın bir tablo olduğunu yazar.
5. Araştırmaların kalitesi düşük. Bailey ve Arciuli’nin incelemesi 10.779 kayıttan 19 araştırmayı aldı; bunlardan yalnızca üçü yeterli ya da güçlü kalitedeydi. Yazarlar, çok sayıda araştırmanın katılımcıları ve başlangıç düzeylerini yetersiz anlattığını, taramanın yalnız İngilizce yayınları ve 2009-2017 yıllarını kapsadığını belirtir. Lima ve arkadaşlarının (2024) okul öncesi ve okul çağındaki çocuklarda ses farkındalığı çalışmalarına bakan 8 araştırmalık incelemesi, ses farkındalığının arttığını bulur; kanıtın kesinliği ise düşük ya da çok düşüktür.

Bu araştırmaların hiçbiri bu sitedeki gibi basılı çalışma kâğıtlarını otizmli çocuklarla denemedi. Türkiye’de de otizmli çocuklara okuma öğretme yöntemini deneyen bir araştırma okumadık; Eliçin ve Yıkmış (2015), İstanbul’daki 18 sınıf öğretmeniyle görüştü: 17 öğretmen ses temelli cümle yöntemini tercih ettiğini, 16 öğretmen otizmli öğrencilerinde çok fazla dikkat dağınıklığı gördüğünü söyledi. Bu araştırma öğretmenlerin ne söylediğini gösterir, neyin işe yaradığını değil.

Görsel destekler: sıra, program, “bitti”

Görsel destek, bir etkinliği, rutini ya da beklentiyi gösteren somut ipucudur: resim, çizim, fotoğraf, nesne ya da yazı olabilir (Bakanlık ve UNICEF kitapçığı, s. 33). Görsel etkinlik çizelgesi bunun bir türüdür: Knight ve arkadaşlarının (2015) tanımıyla, olayların sırasını gösteren resimler, fotoğraflar ya da çizgilerden oluşan dizidir. İncelenen 31 araştırmadan 16’sı kabul edilir kalitedeydi; yazarlar çizelgelerin, özellikle sistemli öğretimle birlikte kullanıldığında, kanıta dayalı bir uygulama sayılabileceğini yazar. Amerika’daki Ulusal Otizm Kanıt ve Uygulama Merkezinin 2020 raporunun 28 kanıta dayalı uygulamasından biri görsel desteklerdir; 65 makaleye dayanır ve 6-11 yaş için okul hazırlığı ve akademik öncesi becerileri de kapsar (s. 29 ve 139).

Bakanlık da bunları önerir. Kaynaştırma eğitim içeriğinin 10. maddesi şöyle der: “Zaman soyut bir kavramdır. ... Örneğin günlük etkinlikler sırasıyla küçük kartlara yazılıp ya da etkinliğin resmi çizilip öğrencinin masasına asılır. Tamamlanan etkinliğin kartı öğrenciyle birlikte çıkarılır ve diğer etkinliğe geçilir.” Metnin tarihi yazmaz. 2013 programı programın çocuğa önce ne yapacağını, sonra ne yapacağını ve çalıştıktan sonra kendisini neyin beklediğini gösterdiğini, belirsizliği kaldırdığı için kaygıyı azalttığını yazar; her işten sonra materyali “bitti” kutusuna koyup “bitti” demeyi de önerir (s. 26-27). 2025 özel eğitim programı da görsel hatırlatıcılar ve etkinlik çizelgeleri kullanılmasını ister (s. 8).

Çizelge araştırmalarında ölçülen şey okuma puanı değildir. Knight ve arkadaşlarının 16 araştırmasında en çok ölçülenler işe yönelik geçen süre (7 araştırma), programdaki adımları sırayla yapma (6), doğru tamamlanan adım ya da yanıt (6) ve etkinlikler arası geçişti (2); sayılan ölçümler arasında okuma puanı yoktur. Beş araştırmada çizelge okul çalışması sırasında kullanıldı. Sıra kartlarının çocuğun işte kalmasına ve geçişlere yardım edip etmediği araştırıldı; okumayı artırdıkları gösterilmedi.

Yetişkine Bakanlığın aile ve öğretmen kaynaklarından üç öğüt:

• Değişiklik olacaksa çocuğa önceden söyleyin (aile eğitimi kitabı, s. 29). Günlük rutinlerin tahmin edilebilir sırada olması çocuğa güven verir (s. 48).
• Çocuk beceriyi göstermeye başladığında ipuçlarını geri çekin; ipucuna bağımlılık çocuğun beceriyi bağımsız yapmasını engeller (s. 99).
• Şakalardan, mecazlardan ve imalı sözlerden olabildiğince kaçının; düz konuşun (2013 programı, s. 28). Sağlık Bakanlığı rehberi de bu çağdaki bazı çocukların imalı sözleri ve şakaları tam anlayamayabileceğini yazar (s. 8).

Bu sitenin kâğıtları ne yapar, ne yapmaz?

Evde ve sınıfta kullanabileceğiniz kâğıtlar:

• Harf, hece ve sözcük kartları. Kartları çocuğun bildiği harflerle hazırlayın; “Kolay” seviyeyi ve büyük yazıyı seçin (program: sade, büyük puntolu, yüksek kontrastlı).
• Resimli kartlar. Her sözcüğün resmi yanındadır; 2013 programı da çocuğun yazdığı ilk sözcüklerin görselinin olmasını ister. 2025 programı, henüz öğretilmemiş bir harfin yerine resim konmamasını ister (s. 22); bu yüzden yalnızca çocuğun öğrendiği harflerle kurulan sözcükleri seçin. Masa kartı her harfi bir resimli sözcükle gösterir.
• Kendi sözcükleriniz. Çocuğun adını ve evdeki sözcükleri yazabilir, eşya etiketlerini eşyaya yapıştırabilirsiniz.
• Çizgi ve yazı çalışması. Çizgi çalışması ve kalem tutma sayfası harften önceki el çalışması içindir.
• Tek iş, mola ve çalışma sırası. Görev şeridi bir seferde bir işi gösterir ama yazıyla; okumayı bilmeyen çocuk onu kullanamaz. Çalışma sırası kartları resimlidir. Mola kartlarındaki beş ve iki dakika bizim seçtiğimiz sayılardır.

Yapmadıkları:

• Konuşmaya ya da işitmeye yardım etmez; resim değişim ya da iletişim panosu yoktur.
• Test, günlük program ya da okuduğunu anlama çalışması yoktur; bütün sözcük öğretimi dersi de yoktur.
• Göz ve kulak kontrolünün yerini tutmaz.
• Kâğıtlar otizmli çocuklarla denenmedi. Bu sayfa kâğıtların etkisini ölçen bir araştırma göstermez; kâğıtlar yalnızca kullanabileceğiniz malzemedir.

Evde nasıl çalışılır?

Bakanlığın aile eğitimi kitabının (I. kademe) önerdiklerinden beş kısa nokta:

• Sessiz, dağınık olmayan bir yer seçin; televizyon, tablet ve telefonu kaldırın (s. 48 ve 164).
• Günlük rutinleri tahmin edilebilir bir sırada tutun; kitaba göre bu çocuğa güven verir (s. 48).
• Değişiklik olacaksa önceden söyleyin (s. 29).
• Okulda öğrendiği sesi oyunla pekiştirin: kitap “E” sesini öğrenen çocukla “Eeeee” diyerek oyuncak bebeği sallayıp uyutma oyununu önerir (s. 28).
• Çocuk yazmayı öğrendiyse öğrendiğini evde de kullandırın: kitap, mutfaktaki cam baharatlıklara baharatların adını yazıp yapıştırmayı önerir (s. 28).

2025 programı ailenin evdeki çalışmaları kayda alıp öğretmenle paylaşmasını ister (s. 27). Kaynaklar çalışma süresi vermez; bu sitenin beş ve iki dakikası bizim seçimimizdir.

Sınıf öğretmeni için

• Yıl başında BEP toplantısını isteyin (özel eğitim programı, s. 8). Eliçin ve Yıkmış’ın görüştüğü 18 öğretmenden 12’si hedefleri Bakanlığın amaçları arasından seçtiğini, 6’sı çocuğun performansına göre seçtiğini söyledi; makalede BEP geçmez.
• Bir seferde tek yönerge verin; masaya yazılı ya da resimli bir çalışma sırası koyun (kaynaştırma içeriği, madde 10; 2013 programı, s. 26-27).
• Ses temelli programı sürdürün; ona görsel kartlar ekleyin.
• Sayfalar: ilk hafta, sınıf öğretmenine bilgi kâğıdı, öğretmenle görüşme listesi.

Kime başvurulur?

Eğitim ortamı ve destek için ilk adres RAM’dır (bülten, s. 23; Sağlık Bakanlığı rehberi, s. 19). Hastane, Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu (ÇÖZGER) verir; rapor okul çağındaki çocuğa sınıfta eğitsel destek ve kolaylık sağlar (Sağlık Bakanlığı rehberi, s. 18); koşulları değiştiği için burada yazmıyoruz. Okuldan istenecek destek için okul destek sistemi ve öğretmenle ne zaman konuşmalı sayfalarına bakın.

Bakanlığın Otizm Spektrum Bozukluğu Aile Eğitimi Kitap Seti beş kitaptır (0-3 yaş, 4-6 yaş, I., II. ve III. kademe). I. kademe kitabı özel sınıf ya da okula giden çocukların ailelerine yazılmıştır; dosya yaklaşık 19 MB’dır.

Bu sayfa bir tanı ya da tedavi önerisi değildir. Çocuğunuzun öğretmeni ve RAM’daki uzmanlar, çocuğunuza hangi çalışmanın uygun olduğunu bilir.

Down sendromu olan çocuk için kaynaklar
İşitme kaybı olan çocuk için kaynaklar