Kalem tutma, oturuş ve defterin duruşu: yazmaya başlarken nelere bakılır?

İlk haftalar neden kalem tutma ve çizgilerle geçer?

MEB’in birinci sınıf Türkçe programı okuma yazmayı harflerle değil, bir hazırlıkla başlatır. Hazırlığın ilk haftası için program şunu yazar:

Uyum haftasından sonraki bir hafta; öğrencilerin dinleme eğitimi çalışmaları, doğru nefes alıp verme ve odaklanma çalışmaları, parmak, el ve kol kaslarını geliştirme çalışmaları, kalem tutma, boyama, çizgi çalışmaları ve el-göz koordinasyonu çalışmalarına ayrılmalıdır.

Program bu basamakların sırasını da yazar: önce parmak, el ve kol kasları, sonra kalem tutma, boyama ve çizgi. Parmak ve el çalışmaları için “bu çalışmalar boyama ve çizgi çalışmaları öncesinde öğrenciyi destekleyecek nitelikte olmalıdır” der. Harf öğretimi bunlardan sonra gelir: “İlk okuma ve yazmaya başlama sürecinde önerilen basamaklar tamamlanmadan yeni ses öğretimine geçilmemelidir.” İlk harf grubu a n e t i l harfleridir. Haftanın gün gün nasıl geçebileceğini öğretmenler için ilk hafta sayfasında, çizgi kâğıtlarını çizgi çalışmaları sayfasında, yol ve makasla kesme kâğıtlarını el hazırlığı kâğıtları sayfasında bulursunuz.

Programın kalem tutmayla ilgili gerekçesi kısadır:

Kalemi doğru tutmak, yazı yazmak için önemlidir. Kalem, çok sıkılmadan ve bilek zorlanmayacak şekilde tutulmalıdır.

Okul öncesi programı da aynı şeyi 60-72 aylık çocuktan bekler: çocuğun “çizim ve yazmaya hazırlık çalışmalarında uygun oturma pozisyonu alması, kalemi üç parmağını işlevsel biçimde kullanarak doğru tutması ve bu tutuşu yazma etkinlikleri boyunca sürdürebilmesi”. Okul öncesinde ne öğretilip ne öğretilmediğini okula başlamadan önce okuma yazma öğretilmeli mi? yazısında okuyabilirsiniz.

Türkiye’de bir araştırma birinci sınıftaki çocuklara baktı. Aksu ve Ayvaz Can (2018), Sakarya’nın Hendek ilçesinde üç okulda 99 birinci sınıf öğrencisini yazarken fotoğrafladı. Yazarların “doğru” saydığı üç parmaklı tutuşlardan birini 99 çocuğun 59’u kullanıyordu, 40’ı başka bir tutuşla yazıyordu. Yazarların “doğru” saydığı oturuşla, yani belini dik, sırtını hafif öne eğik yazan çocuk sayısı da 40’tı. Defteri yazarların “doğru” saydığı 40-45 derecelik eğimle tutan yalnızca 9 çocuktu. Bu sayılar yazarların kendi sınıflandırmasıdır. Yazarlar ayrıca oturuş sorununun yalnızca öğretmenin anlatmasıyla çözülemeyeceğini, sıranın ve masanın da çocuğa uygun olması gerektiğini yazar.

Rahat bir üç parmak tutuşu nasıl görünür?

Program tutuşu şöyle anlatır:

Yazma sırasında öğrencilerin kalemi baş ve işaret parmağı ile kavramalarına, orta parmağı ile destekleyerek rahat ve serbest tutmalarına, işaret parmağını fazla bastırmamalarına dikkat edilmelidir.

1. Üç parmağın ucuyla tutun. Başparmak ve işaret parmağı kalemi iki yandan, orta parmak altından tutar. Başparmakla işaret parmağının arasında açık, yuvarlak bir boşluk kalır; MEB’in ince motor kitabı bunu “C” şekline, Melbourne’daki Kraliyet Çocuk Hastanesinin ergoterapi kâğıdı açık bir boşluğa benzetir.
2. Kalemin ucuna çok yaklaşmayın. Program, sağ elini kullanan öğrencilerin kalemi yazma noktasından 1,5-2 cm, sol elini kullanan öğrencilerin 2-2,5 cm yukarıdan tutmasını önerir ve ekler: “Kalem, kesinlikle kalemin yazma noktasına çok yakın tutulmamalıdır.”
3. Yüzük ve serçe parmak avuca kıvrılsın. MEB’in ince motor kitabı bu iki parmağın hafifçe avuç içine kıvrılmasının elin masada dengede kalmasına yardım ettiğini yazar. Bileğin hafif geriye kalkık durması da MEB’in kitabında, ön kolun masada durması hastane kâğıdında yazar.
4. Sıkmayın. Parmakları ve bileği gerginleştirmeden tutun. İşaret parmağı kalemi fazla bastırmasın.

Kalem seçimi. Program, kalemin köşesiz, boyasız doğal ahşap olmasını ve ucunun uygun sertlikte olmasını önerir. MEB’in ince motor kitabı yazmaya yeni başlayanlar için kalın yazı kalemi ya da yeni başlayanlara göre yapılmış kalem kullanmayı önerir.

Yüzük ve serçe parmak dışarı kalıyorsa. İrlanda Sağlık Kurumunun (HSE) ergoterapi sayfası, çocuğun bu iki parmağıyla avucuna küçük bir şey, örneğin bir sünger parçası ya da pamuk topu bastırarak yazmasını önerir; kalem avuca daha güvenli yaslanır. MEB’in kitabı da çocuğun eline küçük bir top vermenin, çocuğun kalemi ilk üç parmağıyla tutmasını kolaylaştırdığını yazar.

Tek bir doğru tutuş yok. Program üç parmaklı tutuşu ister. Melbourne’daki hastane ise çoğu çocuğun kendine rahat gelen bir tutuş geliştirdiğini, sınıfta çeşitli tutuşlar görüleceğini ve tutuşun ancak çocuk okunaklı yazamıyorsa, makul bir hızda yazamıyorsa ya da elinin ağrıdığından ve yorulduğundan yakınıyorsa bir sorun olduğunu yazar. Alışkanlık olmuş bir tutuşun sonradan değiştirilmesinin zor, anaokulunda ve ilk okul yıllarında kolay olduğunu da ekler. Çocuğunuz rahat ve okunaklı yazıyorsa tutuşu kavga konusu yapmayın; zorlanıyorsa öğretmene söyleyin.

Yazmadan önce sekiz ekipmansız el ısınması

İskoçya’daki NHS Borders çocuk ergoterapi servisi yazmadan önce küçük bir ısınmayı, koşucunun koşmadan önce bacaklarını germesine benzetir ve bu hareketlerden bir seçip 2-4 dakikalık bir ısınma yapmayı önerir. Aşağıdaki sekiz hareketin hepsi servisin iki kâğıdında vardır, hiçbiri araç istemez. Hepsini yapmanız gerekmez; her gün iki üçünü seçin ve çocukla birlikte yapın. Hareketler kâğıtlardan, adlar bizim.

1. Avuçları ovuşturun İki avucu hızlıca birbirine sürtün, ısınınca elin tersini, sonra her parmağı dipten uca doğru sıvazlayın. Eller değişir.
2. Omuzlar kulağa Omuzları yavaşça kulaklara doğru kaldırın, sonra bırakın. On kez.
3. Yumruk ve yıldız Yumruğu beşe kadar sayarak sıkın, sonra parmakları yıldız gibi açın. On kez.
4. Başparmakla dokunma Başparmağın ucunu sırayla işaret, orta, yüzük ve serçe parmağın ucuna dokundurun. Her elde beş tur.
5. Eller birbirini itsin Avuçları göğüs hizasında birbirine bastırın ve beşe kadar sayın. Sonra parmakları kenetleyip hafifçe çekin, yine beşe kadar sayın.
6. Parmak vurma Parmak uçlarıyla masada sırayla vurun: önce işaret, sonra orta, yüzük, serçe. Bir ritim vurun, çocuk aynısını yapsın.
7. Parmakları açın Parmakları elinizden geldiğince birbirinden uzaklaştırın, bir an tutun, kapatın.
8. Silkeleyin El yorulduğunda ya da yazarken sızladığında bileği gevşetip elleri havada silkeleyin.

Program parmak ve el kasları için araçlı çalışmaları da sayar: oyun hamuru ile oynama, ipe boncuk dizme, mandal açıp kapatma, ayakkabı bağcığı bağlama, düğme ilikleme, kâğıt kesme, katlama ve buruşturma. Bunlar elinizin altındaki şeylerdir; okula başlamadan önce evde yapılacaklar bölümünde de geçer.

İki not. HSE’nin sayfası küçük nesnelerle oynamanın ve el egzersizlerinin eli güçlendirdiğini ama her zaman daha iyi bir kalem tutuşuna yol açmadığını yazar: çocuğun çizmesi ve yazması da gerekir. Melbourne’daki hastane ise çizimi ve yazıyı mümkün olduğunca dikey bir yüzeyde, örneğin duvara bantlanmış bir kâğıtta yapmayı önerir; bu, bileğin iyi bir konum almasına yardım eder.

Çocuk nasıl oturmalı?

• Ayaklar. Melbourne’daki hastane de HSE de ayakların yere ya da bir ayak desteğine düz basmasını ister. Çocuğun ayakları yere yetişmiyorsa altına sağlam bir kutu ya da kalın kitaplar koyabilirsiniz.
• Sırt. Aksu ve Ayvaz Can’ın makalesi, doğru oturuş için ayakların yerde, sırtın geriye yaslı ve belin hafif eğik olması gerektiğini yazar. Hafif öne eğilmek normaldir.
• Dirsekler ve masa. MEB’in ince motor kitabı yazma çalışmasında çocuğun dirseklerinin masada olmasını ister. HSE masanın, oturan çocuğun dirseğinin yaklaşık 5 cm (2 inç) altında olmasını önerir.
• Masa ve sandalye çocuğun boyuna uygun olsun. Aksu ve Ayvaz Can şöyle yazar: “Sıraların öğrencilerin fiziksel ölçülerine uygun olması doğru oturuş için gereklidir. Aksi takdirde çocuk istese de sırayı ve oturağı doğru kullanamayabilir.” Araştırmada 99 çocuğun 23’ü ayakta yazıyordu; yazarlar bunu, ortaokul öğrencileriyle ortak kullanılan sıralara bağlıyor.

Kesin bir duruş yok. HSE şunu da yazar: oturuş esnek olabilir, mükemmel bir oturuş yoktur, çocuklar yazarken sık sık kımıldar; rahatlık ve destek, katı açılardan daha önemlidir. Çocuğunuzun her dakika dik oturmasını beklemeyin.

Defter nerede, eller nerede durur?

Program defterin duruşunu iki cümleyle anlatır:

Öğrenciler kâğıdı yazmak için kullandığı kolun açısına uygun şekilde eğimli tutmalıdır. Yazmayan eli ile yazma gerecinin hareket etmesini engellemelidir.

Program, her harf grubunun yazma aşamasında da öğretmenden “kalem tutma, harfi deftere uygun şekilde yazma, deftere uygun uzaklık ve açıda yaklaşma” gibi etkinliklerle çocuğun yazım gerecini uygun kullanmasını ister ve bu aşamanın “gözlem formu, kontrol listesi veya çalışma kâğıdı” ile değerlendirilebileceğini yazar. Yani defterin duruşu ve çocuğun deftere uzaklığı, her harf grubunda yeniden bakılan şeylerdir. Yazının sonundaki kontrol listesi böyle bir listedir.

Çizimlerde defterin yan kenarları yazan kolla aynı yöndedir. Kaynakların yazdıkları şunlar:

• Yazan kolun açısına göre. Melbourne’daki hastane, defterin yazan kolla aynı açıda durmasının çocuğun yazdığını görmesine ve yazan elin sayfa boyunca daha kolay hareket etmesine yardım ettiğini yazar.
• Sağ ve sol elde ters yönde. HSE sol elini kullanan çocuk için sol üst köşenin sağdakinden biraz yukarıda olmasını, sağ elini kullanan için kâğıdın öbür yöne yatmasını yazar. Chicago’daki Lurie Çocuk Hastanesi aynı şeyi söyler: sağ elini kullanana sağ köşeyi, sol elini kullanana sol köşeyi yukarı kaldırın.
• Yazmayan elin yeri. Aksu ve Ayvaz Can, sağ elini kullanan çocukta sol elin defterin üst köşesinden destek vermesini yazar.

Derece konusunda. MEB programı derece vermez, “kolun açısı” der. Aksu ve Ayvaz Can başka yazarlara dayanarak sağ elini kullanan çocuk için 40-45 derece yazar, ama aynı makalede, kesin doğru sayılacak bir kâğıt tutma biçiminden söz edilemeyeceği de yer alır. Çocuğunuzun defteri yazan kolun yönünde tutmasına, yazdığını görmesine ve kolunun rahat hareket etmesine bakın; çizimler yönü gösterir, açıyı değil.

Çocuğunuz sol elini kullanıyorsa

Programın kalem tutma bölümünde şunlar yazar:

Sol elini kullanan öğrenciler, sağ ellerini kullanmaları hususunda zorlanmamalıdır.

Aksu ve Ayvaz Can da aynı şeyi yazar: sol elle yazmaya alışmış öğrencilerin el tercihini değiştirmeye zorlanmaması gerekir. Program öğretmenden baskın eli bulmasını da ister: kapı açma, kitap tutma, kaşık tutma ve bir nesneyi fırlatma gibi en az iki etkinlikle çocuğun kullandığı el belirlenir. Aynı dört şeyi evde de gözleyebilirsiniz; öğretmene de hangi elini kullandığını söyleyin. İki elini de kullanan çocuk için program baskın elin belirlenip o elin kullanılmasını ister.

• Kalem biraz daha yukarıdan tutulur. Program sol elini kullanan çocuk için 2-2,5 cm’yi önerir (sağ elde 1,5-2 cm). Aksu ve Ayvaz Can da sol elini kullanan çocuğun kalemi daha yukarıdan tutmasını, yazdığını görebilmesi için önerir; makale bu aralığı 2,5-3,5 cm olarak verir. MEB’in sayısını esas alın.
• Defterin üst kenarı sağa doğru yatar. Yukarıdaki sağdaki çizimde görüldüğü gibi: HSE ve Lurie Çocuk Hastanesi sol üst köşenin yukarıda olmasını ister. Yazmayan sağ el defteri tutar.
• Yan yana otururken kollara yer bırakın. HSE, sol elini kullanan çocukların bazen sağ elini kullananların solunda daha rahat ettiğini, böylece iki çocuğun da kollarına daha çok yer kaldığını yazar. Masada iki çocuk varsa sol elini kullanan çocuğu solda oturtun.

Bir açık. Defterin sol elini kullanan çocukta kaç derece yatacağını yazan bir kaynak bulamadık. MEB programı açıyı kolun açısına bırakır, iki hastane sayfası yalnızca hangi köşenin yukarıda olacağını söyler. Aksu ve Ayvaz Can’ın makalesindeki ilgili paragrafta defter duruşu iki durum için anlatılır ama ikisi de “sağ elli” diye başlar; hangisinin sol elli olduğunu tahmin edip bir sayı yazmadık. Bir kaynakta güvenilir bir derece bulursak buraya eklenir. O zamana kadar HSE’nin önerisi geçerli: her çocuk farklıdır, çocukla birlikte deneyin ve çocuğun yazdığını rahat görmesine, kolunun rahat hareket etmesine bakın.

İki dakikalık kontrol listesi

Bu yazıdaki her şeyin en kısa özeti A4 bir sayfadır: çocuğunuz yazarken yanında oturun, iki dakika izleyin ve gördüklerinizi işaretleyin. İşaretlenmeyen bir madde bir not ya da tanı değildir; yalnızca neye bakacağınızı gösterir. Bir hafta sonra yeniden bakmak, öğretmenle konuşurken de işinize yarar. Listeyi açın ve yazdırın.