Çocuğum yazarken hata yapıyor: evde nasıl düzeltirim?

Program ne istiyor?

MEB programı ikinci ve üçüncü sınıfta çocuğun kendi yazdığına bakıp hatasını bulmasını ve düzeltmesini ister: “Yazılarında hatalarını bulur.” ve “Yazılarında belirlediği hataları düzeltir.” (ikinci sınıf programı s. 89, üçüncü sınıf programı s. 129). Program hatayı bulan kişinin çocuk olmasını hedefler; siz çocuğa nerede arayacağını gösterirsiniz.

Aynı programda bu iki sınıfa ait yazım kuralları da yazılıdır:

• İkinci sınıf: “Büyük harfleri kuralına uygun yazar.” (s. 78), “Soru edatını (mı, mi) kuralına uygun yazar.” (s. 84), “Kısaltmaları kuralına uygun yazar.” (s. 89). Kesme işareti de noktalama işaretleri listesindedir (s. 72).
• Üçüncü sınıf: büyük harfler (s. 114), “Kısaltmalara gelen ekleri kuralına uygun yazar.” (s. 119), “Pekiştirmeli sözcükleri doğru yazar.” (s. 150).

Araştırmalar hangi hataları buluyor?

Aşağıda kullandığımız dört çalışmayı baştan sona okuduk. Hepsi küçük, hepsi tek bir ilçede ya da okulda yapılmış; sayılar Türkiye için bir ölçü değildir, çocukların neleri yanlış yazabildiğine dair bir fikir verir.

Diyarbakır’ın Çermik ilçesinde 80 ikinci sınıf öğrencisine 2021 yılının nisan ayında MEB kitabından bir metin dikte ettirildi. Öğretmenlere büyük harf, noktalama gibi kuralları çocuklara hatırlatmamaları söylenmişti; yani sayılar, kimse uyarmadığında yapılan hataları gösteriyor. Yazım kuralları arasında en sık hata cümlenin ilk harfini küçük yazmaktı (178 hata); ikinci sırada adların ilk harfini küçük yazmak geldi (141). Gereksiz yerde büyük harf kullanma 69, kesme işareti hatası 89, soru ekini sözcüğe bitişik yazma 25 kez görüldü. Bunlar çocuk sayısı değil hata sayısıdır; bir çocuk aynı hatayı birkaç kez yapabilir. Yazarlar, ikinci sınıfta bu kadar çok görülmesini birinci sınıfta kuralların tam anlaşılmamasına, hataların düzeltilmemesine ve uzaktan eğitim yılına bağlıyor; bunlar ölçülmüş nedenler değil, yazarların tahminidir.

Şanlıurfa’nın Harran ilçesinde bir ilkokulda birinci sınıftan dördüncü sınıfa 116 dikte incelendi. Üçüncü sınıf diktelerinde özel adların küçük harfle başlaması, dördüncü sınıfta da özel adların yazılışında hata vardı. Görüşülen öğretmenler harf ve sözcük hatalarının birinci ve ikinci sınıfta, yazım ve noktalama hatalarının üçüncü ve dördüncü sınıfta daha sık olduğunu söyledi. Yazarlar bölgede iki dilliliğin ve ailelerden gelen desteğin azlığının hata sayısını artırmış olabileceğini yazıyor.

İki çalışmada da öne çıkan hata aynı: cümle başında ve özel adlarda büyük harf. Kısaltmalarda, pekiştirmeli sözcüklerde ve ayrı ya da bitişik yazılan sözcüklerde hatanın ne kadar sık olduğunu söyleyen bir çalışma bulamadık: bulduklarımız bu hataları ayrı saymıyor. O konularda aşağıda yalnızca programın istediğini ve TDK’nin kuralını yazdık.

Hatayı gördüğünüzde

İlk iki adım programa ve araştırmalara dayanır; üçüncü ve dördüncü adımdaki sözler bizim önerimizdir.

1. Çocuk önce kendisi baksın. Program hatayı bulmayı çocuğa bırakır. Kâğıdı geri verin ve söyleyin:

   Bu satırda düzeltilecek bir yer var, bulabilir misin?

   Bulamazsa hangi sözcükte olduğunu gösterin.
2. Doğrusunu yan yana görsün. Araştırmadaki bir öğretmen, her çocuğa kendi hatasını göstermenin ve yanlışla doğruyu gözünün önünde vermenin hatayı daha çabuk kavratacağını söylemiş. Doğrusunu yanına siz yazın ya da çocuk yazsın; bu yazının aşağıdaki bölümlerinde her kural için TDK’nin cümlesi var.
3. Yargılamadan söyleyin. Program, ölçme ve değerlendirmede çocuğa yönelik yargı taşımayan ve motive eden geri bildirim verilmesini ister (s. 6). “Yanlış yazmışsın” yerine kuralı söyleyin:

   Adların ilk harfi büyük yazılır; Ali’nin ilk harfine bir bak.

4. Önce en sık yaptığı hataya bakın. Dördüncü sınıfta 12 çocukla yapılan bir çalışmada öğretmen, çok yapılan yanlışlar için bütün sınıfa, seyrek yapılan yanlışlar için tek tek geri bildirim verdi. Evde de bir yazıdaki her hatayı birden düzeltmeye çalışmayın; çocuğun en sık yaptığı iki üç hatayı seçin.

Ne sıklıkla? Bu yaştaki bir çocukla evde hata düzeltmenin sıklığını söyleyen bir kaynak bulamadık. Bir köy okulunda 4 ikinci sınıf öğrencisiyle yapılan sekiz haftalık çalışmada öğretmen kopyalama ve dikte çalışmalarını her gün iki ders saati yaptırdı (toplam 80 saat) ve çocukların hataları azaldı; çalışmada kontrol grubu yoktu ve bu süre evde yapılacak bir çalışma için ölçü değildir. Yazarlar aile desteğinin de eklenmesini öneriyor. Dikte çalışmasının kendisi için evde dikte yazısına bakın.

Hata türleri: doğrusu nasıl yazılır?

Büyük harf

TDK’ye göre cümle büyük harfle başlar; kişi adları, soyadları ve hayvanlara verilen adlar da büyük harfle başlar. Hata: dün ali ile parka gittik. Doğrusu: Dün Ali ile parka gittik.

• Hayvan adı: Kedimizin adı Pamuk. TDK’nin örnekleri: Boncuk, Fındık, Minnoş, Pamuk.
• Akrabalık bildiren sözcükler küçük harfle başlar. TDK’nin örneği: Ayşe teyzemin keki çok güzel.
• Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar (29 Ekim 1923); belirli bir tarih bildirmeyenler küçük harfle başlar. TDK’nin örneği: okullar genellikle eylülün ikinci haftasında öğretime başlar.
• Sözcüğün ortasında ve cümlenin ortasında gereksiz yere büyük harf kullanılmaz. Çermik’teki araştırmada bu hata ikinci sınıfta 69 kez görüldü.

Kesme işareti

TDK’ye göre özel adlara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır. Hata: Ankarada yaşıyoruz. Doğrusu: Ankara’da yaşıyoruz. Çermik’teki araştırmada ikinci sınıfta kesme işareti hatası 89 kez görüldü; Harran’daki araştırmada dördüncü sınıftan bir çocuk bazı özel adlarda kesme işareti kullanmış, bazılarında kullanmamıştı.

Kesme işareti konmayan yerler de var. TDK şunları ayırır:

• Kurum, kuruluş ve iş yeri adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz. TDK’nin örneği: Türk Dil Kurumundan.
• Özel adlardan türeyen sözcükler ve çokluk eki de kesmeyle ayrılmaz. TDK’nin örnekleri: Konyalı, Türkçe, Ahmetler.

“mı” ile “mi”

TDK’ye göre soru eki gelenek olarak ayrı yazılır ve önceki sözcüğün son ünlüsüne göre değişir. Hata: Olurmu? Doğrusu: Olur mu? TDK’nin dört örneği: Kaldı mı? Sen de mi geldin? Olur mu? İnsanlık öldü mü? Soru ekinden sonra gelen ek ekle birlikte yazılır: Verecek misin? Okuyor muyuz? “mı” başka işlerde de ayrı yazılır: Güzel mi güzel! Çermik’teki araştırmada ikinci sınıfta soru ekini bitişik yazma 25 kez görüldü.

Kısaltmalar

TDK’nin kuralları üç türü ayırır:

• Kuruluş, ülke ve yön adlarının kısaltmasında her sözcüğün ilk harfi büyük yazılır: TDK, ABD. T.C. ve T. dışındaki büyük harfli kısaltmalarda nokta konmaz.
• Ölçü birimlerinde uluslararası kısaltmalar kullanılır: m, cm, km, g, kg, l.
• Unvan kısaltmaları noktalıdır ve ilk harf büyüktür: Dr., Prof., Av.

Üçüncü sınıfta kısaltmaya ek gelmesi de programdadır. TDK’ye göre ek, kısaltmanın okunuşuna uyar ve büyük harfli kısaltmalardaki ek kesme işaretiyle ayrılır: TBMM’nin, ABD’de. Sonunda nokta olan kısaltmalarda ek kesmeyle ayrılmaz: vb.leri, Alm.dan. Ekin hangi biçimde yazılacağından emin değilseniz çocukla birlikte TDK’nin kısaltmalar sayfasına bakın.

Pekiştirmeli sözcükler

Pekiştirmeli sözcük, başına bir hece eklenerek anlamı güçlendirilmiş sözcüktür (mavi, masmavi); TDK’ye göre sıfat ya da zarf görevindeyken bitişik yazılır. Hata: Gökyüzü mas mavi. Doğrusu: Gökyüzü masmavi. TDK’nin örnekleri: apaçık, apak, çepeçevre, dümdüz, kapkara, kupkuru, masmavi, mosmor, paramparça, sapsarı, yemyeşil.

Sözcükler arasındaki boşluk

Çermik’teki araştırmada ikinci sınıfta sözcükler arasında yeterli boşluk bırakmama 76 kez görüldü; bir çocuk birçok sözcüğü aralarında boşluk bırakmadan yazmıştı. Boşluğun ölçüsü için evde dikte yazısına bakın. “mı” ve pekiştirmeli sözcüklerde boşluğu kural belirler: “mı” ayrı, pekiştirmeli sözcük bitişik yazılır; yukarıdaki iki bölüme bakın.

b ile d

Çermik’teki araştırmada ikinci sınıfta harfi ayna görüntüsü gibi ters yazma 16 kez görüldü (birinci sınıfta 13); yazarlar örnek olarak b, d, p, s, z harflerini sayıyor. Bunun için ayrı yazımız var: b ile d’yi karıştırma.

Aceleyle düşen harf ve sözcükler

Çermik’te ikinci sınıfta harf çıkarma 121, sözcük atlama 82 kez görüldü; yazarlar bunun nedenini çocukların acele yazmasına ve dikteyi dikkatle dinlememesine bağlıyor (bir tahmin). Dördüncü sınıfta 12 çocukla yapılan çalışmada araştırmacılar, bazı çocukların sözcüğü sessizce tekrarlayıp duyduğu gibi yazmaya çalıştığını gördü. Aynı çalışmada çocuklar TDK’nin “sık yapılan yanlışlar” listesinden 60 sözcük yazdı ve en çok art arda, hoparlör, bisküvi, elektrik, eşek, her şey, herkes, palyaço, sürpriz ve yalnız sözcüklerinde hata yaptı. Bu bir üçüncü sınıf listesi değildir; ama öğretmen çocukların yanlış yazdığı sözcüklerden kartlar hazırlamıştı. Evde de çocuğun kendi yanlış yazdığı birkaç sözcükle kısa bir liste yapabilirsiniz.

Sitedeki kâğıtlar

• Evde dikte kontrol kâğıdı: söylediğiniz maddeleri yazın, çocuğun hatasını işaretleyin (harf eksik, harf değişmiş, boşluk, büyük harf, nokta); her hata için yarın yapılacak bir şey yazılıdır.
• Dikte kâğıdı: çocuğunuzun bildiği harflerle yazılmış maddeleri okuyup ona dikte ettirebilirsiniz.
• Yazı defteri sayfaları: çizgili sayfada kopyalama ve düzeltme için.

Başka sayfalar

• Çocuk yazmak istemiyorsa, çok yavaş yazıyorsa ya da harfleri ters yazıyorsa: yazmak istemiyor.
• Kalem tutuşu ve oturuş yazıyı etkiliyorsa: kalem tutma ve defter.
• Ödev başına oturmuyorsa: ödev istemiyor.
• Hatalar haftalardır azalmıyorsa öğretmenle konuşun: öğretmenle ne zaman konuşmalı?