Sınıfta dikte: beş maddelik kısa dikte

Dikte programda nerede?

Program, ilk okuma yazma sürecinde yeni öğrenilen hece ve sözcüklerin çocuklara okutulmasını ve yazdırılmasını ister. Yeni sözcüklerle hazırladığınız bir metni söyleyerek yazdırmanızı, sonra yazılanlara dönüt vermenizi de ister; yazıda harfler, sözcükler ve satırlar arasında uygun boşluk bırakılması beklenir. “Söylenen sözcük ve cümleleri yazar” birinci sınıfın ilk okuma yazmadan sonraki üç temasında ayrı bir kazanımdır. Birinci sınıf Türkçe ders kitabında da çocuklar cümlelerin üstünü kapatır ve sizin okuduklarınızı bakmadan yazar.

Eskişehir’de 75 birinci sınıf öğretmeniyle yapılan bir araştırmada öğretmenler dikteyi önemli ve yararlı buluyor: öğrenilen ses, hece ve sözcüklerin pekişmesini sağlıyor, seslerin ne kadar öğrenildiğini gösteriyor. Aynı öğretmenler en büyük sorunlardan biri olarak zamanı sayıyor. Biri şöyle yazıyor:

En büyük sorun, zaman sorunu. Çünkü tek tek öğrencilerin defterlerine bakmak gerekiyor.

Aşağıdaki düzen bu yüzden kısa tutuldu ve defterlere tek tek bakmak yerine doğrusunu tahtaya yazmaya dayanır. Araştırma 2011-2012’de, eski programla yapıldı; öğretmenlerin gördüğü sorunlar bugün de tanıdık gelebilir, ama harf sırası ve yazı biçimi o günkünden farklıdır.

Neden beş madde?

Araştırmadaki öğretmenlerden biri dikte çalışmalarının kısa, 10-15 dakikalık ve her gün olmasını öneriyor. Beş madde bunun içinde kalır: iki hece, iki sözcük ve bir cümle. Sıra programın sırasıdır: önce hece, sonra sözcük, sonra cümle; her yeni harfle önce kapalı hece (an), sonra açık hece (na) gelir. Cümle ikinci harf grubundan başlar, çünkü program birinci grupta cümle istemez.

Öğretmenler ayrıca daha önce öğrenilen sesler ile yeni sesler karıştırılarak dikte yapılmasını öneriyor. Bu yüzden her dikteye eski harflerle yazılmış bir sözcük girdi. Beş madde sayısı ve bu sıra bizim düzenlememizdir; araştırma bir madde sayısı söylemiyor.

Adım adım

1. Defterleri hazırlayın. Çocuklar tarihi ve 1’den 5’e kadar numaraları yazsın. Her madde bir satıra, cümle bütün satıra yazılır.
2. Maddeyi açık söyleyin. Hece ya da sözcüğü bütün olarak ve yazıldığı gibi söyleyin; ünsüz harfi tek başına, “ke” gibi söylemeyin (program, s. 12). Çocuk yazarken bir kez daha, yavaşça söyleyin. Öğretmenler bir kez tekrar edilmesini ve seslerin vurgulu söylenmesini öneriyor.
3. En yavaş yazanı bekleyin. Araştırmadaki öğretmenler, çocuğun yetişmek için hızlı yazınca yazısının bozulduğunu yazıyor. Herkes bitirmeden sonraki maddeye geçmeyin.
4. Çocuklara okutun. Beş madde bitince her çocuk yazdıklarını yanındakine okusun. Araştırmadaki öğretmenler de dikte sırasında yazılanları çocuklara okutuyor.
5. Doğrusunu tahtaya yazın. Çocuklar defterlerini tahtayla karşılaştırıp yanlış harfin altını çizsin. Program yazılanlara dönüt verilmesini ister; araştırmadaki öğretmenler de doğrusunun tahtaya yazılmasını öneriyor.
6. Hangi maddede kaç çocuğun yanlış yazdığını sayın. Birkaç dakika sürer. Öğretmenlerin dikteyi kullanma amaçlarından biri, seslerin ne düzeyde öğrenildiğini denetlemektir. Birçok çocuk bir maddede yanılıyorsa o harfi ya da heceyi yarın yeniden çalışın. Bu sayım bizim önerimizdir.

Her harf grubu için üç dikte

Maddeler sitenin sözcük ve cümle bankalarından seçildi. Her madde yalnızca o gruba kadar öğrenilen harflerle yazılır ve çocuğun yazılışını duyarak bilebileceği sözcüklerden oluşur: saat gibi çift ünlülü sözcükler ve mı gibi ayrı yazılan ekler yok. Her grupta üç ayrı dikte var; sırayla ya da karıştırarak kullanabilirsiniz. Daha çok madde için grubun dikte sayfasına bakın.

1. grup a n e t i l

1. dikte

1. an
2. ne
3. al
4. ana
5. anlat

2. dikte

1. at
2. ta
3. el
4. ela
5. ninni

3. dikte

1. et
2. le
3. alt
4. anla
5. aile

1. grup dikte sayfası: daha çok hece, sözcük.

2. grup o k u r ı m

1. dikte

1. ek
2. ka
3. anne
4. alo
5. O ne?

2. dikte

1. on
2. ke
3. anlat
4. altı
5. Erik tatlı.

3. dikte

1. or
2. ki
3. atla
4. kutu
5. Laleler mor.

2. grup dikte sayfası: daha çok hece, sözcük ve cümle.

3. grup ü s ö y d z

1. dikte

1. ay
2. ya
3. tamam
4. iyi
5. Adın ne?

2. dikte

1. ön
2. ye
3. tane
4. eski
5. Sıra kimde?

3. dikte

1. es
2. si
3. kal
4. soru
5. Kedim uyuyor.

3. grup dikte sayfası: daha çok hece, sözcük ve cümle.

4. grup ç b g c ş

1. dikte

1. üç
2. ba
3. iyi
4. açık
5. Bugün cuma.

2. dikte

1. aç
2. ge
3. yardım
4. şaka
5. Üç kuş gördük.

3. dikte

1. iç
2. ça
3. kız
4. bekle
5. Ezgi çok güldü.

4. grup dikte sayfası: daha çok hece, sözcük ve cümle.

5. grup p h v ğ f j

1. dikte

1. öğ
2. ha
3. iyi
4. ağır
5. Aferin, Efe.

2. dikte

1. öp
2. va
3. güzel
4. hata
5. Topu bana at.

3. dikte

1. üf
2. po
3. yardım
4. kapı
5. Pijamam yeşil.

5. grup dikte sayfası: daha çok hece, sözcük ve cümle.

Çocuklar yazamadığında

Aşağıdaki sorunlar araştırmadaki öğretmenlerin listesinden alındı. Yanlarındaki öneriler bizim önerilerimizdir; bir araştırmada denenip doğrulanmadı.

• Harf ya da hece eksik yazılıyor: anne yerine ane. Öğretmenlerin en çok bildirdiği sorun budur. Sözcüğü yavaş söyleyin, çocuk da söylesin; hangi sesi yazmadığını kendisi bulsun.
• Çocuk kendi söyleyişine göre yazıyor. Sözcüğü açık ve yazıldığı gibi söyleyin; çocuk da söyleyip sonra yazsın.
• Çoğu çocuk ilk iki maddeyi yazamıyor. Yeni harf henüz oturmamış olabilir. Öğretmenler hece çalışmalarına ağırlık verilmesini öneriyor. Program haftaların sınıfa göre değiştirilebileceğini söyler (s. 8); dikteyi iki üç gün ertelemek yanlış değildir.
• Hata yapmaktan korkan ya da ağlayan çocuk. Araştırmadaki öğretmenler bunu da yazıyor. Bu çocuğa ilk üç maddeyi yazdırın, doğru yazdıklarını gösterin.
• Çocuklar çok farklı hızda yazıyor. Öğretmenler bireysel farklılıkları da sorun olarak sayıyor. Bitiren çocuğa tahtaya yazdığınız doğru metni okutabilirsiniz; yazma hızını yarışa çevirmeyin.
• Sınıfta evinde Türkçe konuşulmayan çocuklar var. Araştırmadaki öğretmenler farklı dilden öğrencileri de sorun olarak sayıyor. Bu çocuklar için ayrı bir sayfa var.

b ile d yazılırken karışıyorsa

b ile d birinci sınıfta çok karışır. Nedenleri ve evde yapılacaklar ayrı bir yazıda. Diktede iki harfi yan yana çalıştırmak için yalnızca bu iki harfle ayrılan, çocuğun yazılışını duyarak bilebileceği sözcük çiftleri var:

• bal – dal
• bil – dil
• boğa – doğa (5. gruptan sonra)

Çocuğa çifti söyleyin, ikisini de yazsın, sonra size okusun. Önce çiftin yalnızca bir sözcüğünü söyleyip çocuğun hangisini yazdığına bakmak da olur. Bu bir oyundur; yanlış yazanı düzeltmek için kullanmayın.

Velilerle

Araştırmadaki öğretmenler velilerin ilgisizliğini ve çocuklara yanlış öğretmesini de sorun sayıyor; biri ailelerin “k” sesini “ke” diye söyleyip çocuğa yanlış öğrettiğini yazıyor. Evde dikte yaptıracak velilere evde dikte yazısını ve harflerin sesinin nasıl söylendiğini anlatan yazıyı gönderebilirsiniz. Her harf grubu başlarken veliye gidecek mektup da hazır. Günlük kısa okuma için on dakika okuma projesi var.