Her gün on dakika okuma: sınıf projesi

Portekiz’in projesi

Portekiz Ulusal Okuma Planı “10 Minutos a Ler” (10 dakika oku) projesini okullara bir uygulama rehberiyle sunuyor. Rehbere göre okulun bütün üyeleri (öğrenciler, öğretmenler ve okul çalışanları) her gün 10 dakika okur; bu süre okulun belirlediği bir dersin başında ya da sonunda yer alır. Okuma sessiz ve bireyseldir, kitabı herkes kendi seçer. Rehber bunun zorunlu okuma kitapları için ayrılan bir süre olmadığını özellikle yazıyor. Amaç, okuma alışkanlığını ve zevkini kazandırmak.

Rehber dört ilke sayıyor:

• Seçme özgürlüğü: yazar, kitap, tür ve konu seçimi çocuğundur; kitabı dayatmak projenin amacına aykırıdır.
• Esneklik: her okul uygulamayı kendi koşullarına göre kurar.
• Her derste olabilmesi: proje her dersin içinde yapılabilir.
• Düzenlilik: okuma rutin hâline gelmeli; ara sıra yapılan okuma yetmez.

Rehberin önerdiği uygulamalardan bazıları: okul her gün aynı saati belirler; öğretmenler de on dakikada okur ve okudukları kitaplar hakkında çocuklarla konuşur; proje ilk veli toplantısında ailelere anlatılır; çocuklara “kitabı okul çantasındaki diğer malzeme gibi her gün yanında getir” denir; kitabı olmayan çocuk için sınıfta bir “acil durum kutusu” bulunur; sınıfların okuduğu kitapların listesi okul kitaplığında asılır. Rehberin son sayfasındaki öğüt şu: karmaşık ve çok araç hazırlamayın, hepsi kolay ulaşılır ve hızlı doldurulur olsun.

Rehber, projenin okuma başarısına etkisini gösteren bir araştırma anmıyor; yararları (okuma rutini, geniş sözcük dağarcığı, okuma topluluğu) bir liste olarak veriyor. Biz de bu projenin işlediğini söylemiyoruz.

Birinci sınıfa neden uyarlamak gerekiyor?

Portekiz’in projesi okuyabilen çocuklar için yazıldı. Birinci sınıfta ilk haftalarda çocuk henüz okuyamaz; sonra da önce hece, sonra sözcük, sonra kısa cümle okur. İki kaynak bu yüzden okumanın sessiz ve tek başına olmamasını söylüyor:

• ABD’nin Ulusal Okuma Paneli, çocuğu kendi başına okumaya özendiren programların okuma başarısını artırdığına dair kanıt bulamadı; çocuğa okuma sırasında rehberlik edilen sesli okuma çalışmalarının ise olumlu etkisi olduğunu buldu. “Kanıt bulamadı” demek “zararlı” demek değildir: panel bu konuda az sayıda çalışma buldu.
• ABD Eğitim Bakanlığının anasınıfından üçüncü sınıfa kadar okuma rehberi, her çocuğun her gün bağlı bir metin okumasını önerir ve bunun, çocuk birkaç sözcüğü tanır tanımaz başlamasını ister. Okuma, daha yetkin bir okuyucunun (öğretmen, veli ya da başka bir çocuk) desteğiyle ve geri bildirimle yapılmalıdır. Rehber bu öneriye “orta düzeyde kanıt” verdi; çalışmaların sonuçları birbirini tutmadı.

Bu yüzden aşağıdaki düzende Portekiz’den şunları aldık: her gün aynı saatte kısa süre, öğretmenin de okuması, kayıt tutmak, listeler ve ailelerle paylaşım. Şunları değiştirdik: okuma sessiz ve bireysel değil, destekli ve sesli; metni çocuk seçmez, bildiği harflerle yazılmış metinleri siz seçersiniz. Cuma günü çocuğa seçme özgürlüğünü geri veriyoruz (aşağıda). Bu uyarlama bizim düzenlememizdir; bir araştırmada sınanmadı.

Ne zaman başlanır?

ABD rehberi, çocuk birkaç sözcüğü tanır tanımaz günlük okumaya başlanmasını ister. Program birinci grupta cümle kurdurmaz; cümle ve metin ikinci harf grubuyla başlar (s. 12). Bu yüzden:

• Birinci grupta: on dakika hece ve sözcük okunur (örnekler aşağıda). Çocuklar bir sözcüğü okuyabildikleri haftadan başlayabilirsiniz.
• İkinci gruptan sonra: on dakikanın büyük bölümü kısa metin okumaya ayrılır.
• Her zaman: hızlı okuma istemeyin. Program, metni hızlı okutmaya dönük etkinlikleri önermez (s. 14).

On dakika nasıl geçer?

Bu dağılım bizim önerimizdir; süreler ABD rehberindeki etkinliklerden ve Portekiz’in “her gün aynı saat” ilkesinden kuruldu.

1. İlk 2 dakika: zor sözcükler. O gün okunacak metindeki yeni ya da zor sözcükleri tahtaya yazıp birlikte okuyun. ABD rehberi, çocuklar metni okumadan önce zor sözcükleri çalışmayı öneriyor.
2. Sonraki 6 dakika: okuma. Çocuklar ikişerli oturur. ABD rehberinin saydığı yollardan seçin: eşli okuma (partner reading), yankı okuma (siz bir bölümü okursunuz, çocuk aynı bölümü okur), küçük grupta koro okuma (herkesin okuduğundan emin olun), ya da çocuğun yalnız sizin yanınızda okuması. Sizi dinleyen çocuklar sırayla değişir: günde beş altı çocuk, haftada her çocuk bir kez. Rehber, bu sürede sınıfın kalanının eşli okuma yapmasını öneriyor.
3. Son 2 dakika: bir iki soru. Okuduklarının anlamı hakkında birkaç soru sorun. ABD rehberi metinden sonra düzenli olarak birkaç soru sorulmasını öneriyor. İkinci gruptan sonra sitenin metin kâğıtlarında bu sorular hazır.

Çocuk takıldığında sözcüğü hemen söylemeyin: bildiği bir parçayı buldurun, sesleriyle okutun, cümleyi yeniden okutup “anlamlı mı?” diye sorun. Resimden ya da ilk harften tahmin etmesine izin vermeyin; rehber bunu önermez. Ayrıntılar veliler için yazılan sayfada.

Cuma günü: Portekiz’in seçme özgürlüğü ilkesini korumak için cuma günü on dakikayı serbest okumaya ayırın. Çocuk sınıf kutusundan istediği resimli kitabı seçer, ona bakar ya da okuyabildiği yeri okur; son beş dakika siz bir kitap okursunuz. Bu da bizim önerimizdir.

Ne okunur?

ABD rehberi, çocukların öğrendiği harflerle okuyabileceği metinleri (“decodable text”) önerir. Çocuk metindeki sözcüklerin en fazla onda birini okuyamamalı; çok zor bir metni geri bildirim olmadan okutmayın. Aşağıdaki sözcükler ve metinler sitenin sözcük ve metin bankalarından alındı; her biri yalnızca o gruba kadar öğrenilen harflerle yazılır ve her birinde grubun yeni bir harfi vardır. Daha fazlası için harf grubunun sayfasına ya da çalışma kâğıdına bakın.

1. grup a n e t i l

Heceler

an at al na ta la en in ne ni et el

Sözcükler

anne tane aile ana anlat tatil atla alet elli anla nine nane

Bu grubun bütün sözcükleri

2. grup o k u r ı m

ARI

Ela, o ne?

O arı.

Arı minik mi?

Arı minik.

Arı laleleri koklar.

KUKLA

Lina, kuklanın kolu kırık.

Anneannen kuklanı onarır.

Kukla tamam.

ATKI

Nil, atkını tak.

Nil mor atkı taktı.

Ela, o atkı kimin?

O atkı Nil'in.

Bu grubun bütün metinleri

3. grup ü s ö y d z

KEDİM

Kedimin adı Limon.

Limon sarı.

Limon yumakla oynadı.

Sonra yatakta uyudu.

DENİZ

Dedemle denizde yüzdük.

Deniz ılıktı.

Kumdan kale kurduk.

Sonra dondurma yedik.

SAAT

Serkan saati sekize kurdu.

Serkan saat sekizde uyandı.

Yüzünü yıkadı.

Sonra okula yürüdü.

Bu grubun bütün metinleri

4. grup ç b g c ş

KIŞ

Kış başladı.

Ninem bana atkı ile bere ördü.

Atkımı, beremi taktım.

Artık üşümem.

UÇURTMA

Çınar ile Gökçe uçurtma uçurdu.

Uçurtma çok yüksekte uçtu.

Çınar ile Gökçe çok güldü.

GÖL

Amcamla göle gittik.

Amcam bir balık tuttu.

Ben de bir balık tuttum.

Balıkları göle geri bıraktık.

Bu grubun bütün metinleri

5. grup p h v ğ f j

GECE

Gece oldu.

Gökyüzünde ay ile yıldızlar çıktı.

Bebek uyudu.

Ben de uyuyacağım.

İyi geceler.

TAVŞAN

Bahçemizde bir tavşan var.

Adı Pamuk.

Pamuk havuç yemeyi çok sever.

Ben ona her gün havuç veririm.

UYKU

Saat dokuz oldu.

Pijamamı giydim.

Dişlerimi fırçalamayı unutmadım.

Babam ışığı söndürdü.

Hemen uyudum.

Bu grubun bütün metinleri

Aynı metni birkaç gün üst üste okutabilirsiniz: ABD rehberi, çocukların aynı metni birkaç kez okuduğu çalışmayı da, çok sayıda farklı metin okuduğu çalışmayı da önerir.

Kayıt

Portekiz rehberi öğretmenlerden her oturumu kaydetmelerini, kayıt araçlarının ise kolay ve hızlı doldurulur olmasını ister. Okuma kaydı sayfası iki kâğıt hazırlar: birincisi sınıf günlüğüdür; her gün için tarih, ne okunduğu, kaç çocuğun sizin yanınızda okuduğu ve bir not. İkincisi her çocuk için bir işaret çizelgesidir; çocukların adlarını kâğıda elle yazarsınız, bu adlar bilgisayara girilmez. Hız ya da puan yok.

Portekiz rehberi, yıl sonunda projenin başında ve sonunda okuma saatinde okuyan öğrenci sayısını karşılaştırmayı öneriyor. Çizelgenizde bunun karşılığı, ilk haftada ve son haftada işaretli kutuların sayısıdır. Okuma kaydını hazırlayın.

Aileler

Portekiz rehberi, projenin ilk veli toplantısında anlatılmasını öneriyor. Burada veliye gidecek bir mektup hazır: evde her gün on dakika bildiği harflerle okumanın nasıl yapılacağı. Velilere mektup · Evde nasıl çalışılır?