Türkçeyi az bilen ya da hiç bilmeyen birinci sınıf öğrencisi

Hangi çocuklardan söz ediyoruz?

Evinde Türkçe konuşulmayan çocuklar birbirinden çok farklı olabilir. Şırnak’ta 2008-2009’da 55 öğretmenin 1.685 birinci sınıf öğrencisine bakan bir araştırmada çocukların 141’i hiç Türkçe bilmiyor, 133’ü Türkçe konuşulanı anlıyor ama konuşamıyor, 1.262’si hem Türkçe hem Kürtçe konuşuyordu. Bu yüzden önce çocuğun Türkçeden ne anladığına bakın; bu sayfadaki yolların hepsi bu sorudan başlar.

Bu sayfada “Türkçeyi az bilen çocuk” derken evinde başka bir dil konuşulan çocuğu kastediyoruz: Arapça, Kürtçe ya da başka bir dil. Hiçbir çocuk grubu hakkında kaynakların söylediğinden fazlasını söylemiyoruz.

MEB ne diyor?

• Türkçe programı: 2026 İlkokul Türkçe Dersi Öğretim Programının metninde “yabancı”, “anadili”, “ikinci dil” ve “Türkçe bilmeyen” sözcüklerini aradık; bulamadık. MEB’in birinci sınıf farklılaştırma etkinlikleri kılavuzunda da yok. Program harf gruplarını ve haftaları bütün çocuklar için aynı anlatır; haftaların öğretmen tarafından değiştirilebileceğini de söyler (s. 8).
• Yabancılara Türkçe Öğretim Programı (YTÖP): MEB 10 Ağustos 2025’te bu programın Talim ve Terbiye Kurulunca kabul edildiğini duyurdu. Haberine göre program, ilkokul, ortaokul ve lisedeki yabancı öğrencilerin Türkçeyi A1 öncesi, A1, A2, A2+ ve B1 düzeylerinde öğrenmeleri için bir rehber; 7-10 yaş için ayrı tanımlayıcılar da içeriyor. Programın kendi metnini internette bulamadık; haberde okuma yazma öğretiminden söz edilmiyor.
• Uyum sınıfları: Bir haber, MEB’in Ağustos 2025’te çıkardığı 2025/62 sayılı genelgeye göre 29 ilde uyum sınıfları açılacağını yazıyor. Bu sınıflar, Türkçe düzeyi yetersiz yabancı öğrencilerden ikinci sınıfta olanlar için; 2025-2026’da bir defaya mahsus olarak üçüncü sınıftakiler için de. Haberde birinci sınıf geçmiyor. Genelgenin kendi metnini MEB’in mevzuat listesinde bulamadık; bu bilgi habere dayanıyor.

Araştırmalar ne gösteriyor?

Üç araştırmayı okuduk. Hiçbiri bir öğretim yöntemini deneyip sonucunu ölçmedi. İkisi öğretmenlerin görüşlerine, biri çocuklara uygulanan bir teste dayanıyor.

1. Hatay, 20 birinci sınıf öğretmeni (Kan ve Yeşiloğlu, 2017). Öğretmenler Arapça ve Türkçe konuşan çocukların ilk okuma yazma aşamalarının hepsinde güçlük yaşadığını bildirdi. Öğretmenlerin yarısı görsel okumada; yarıdan fazlası sesi tanımada, harfi okuyup yazmada, hece, sözcük, cümle ve metin oluşturmada; çoğu da bağımsız okuma ve yazmada güçlük gördü. Araştırmacılar bunu çocukların Arapçayı Türkçeden çok kullanmasına ve iki dilin yapısının farklı olmasına bağlıyor; bu bir yorumdur, sınanmış bir sonuç değildir.
2. Şırnak, 70 birinci sınıf öğretmeni (İflazoğlu Saban ve Yiğit, 2011). Araştırma 2008-2009’da eski programla yapıldı: harf sırası bugünkünden farklıdır. Öğretmenler hiç Türkçe bilmeyen, anaokuluna gitmemiş ve gitmiş çocukların benzer güçlükler yaşadığını bildirdi. Sayılan güçlükler: kendini ifade edememe, az sözcük, öğrenmenin zaman alması, bazı sesleri çıkaramama, okuduğunu anlayamama, öğrendiğini çabuk unutma. Ankete katılan 55 öğretmenden 45’i çocukların ana dilinin Türkçe olmamasının okuma yazma sürecini etkilediğini söyledi; en sık güçlük Türkçe sözcükleri anlamaktı.
3. Gaziantep, 4-6 yaşta 39 Suriyeli çocuk (Mızıkacı ve diğerleri, 2021). Çocuklar henüz okula başlamamıştı; araştırmacılar Türkçe erken okuryazarlık becerilerini bir testle ölçtü. En düşük doğru cevap oranları yazı farkındalığında (%10,8) ve sesleri ayırt etmede (%15,1) çıktı; alıcı dilde (söyleneni anlama) %53,8, ifade edici dilde (kendini söyleme) %23,1. Gözlemcilere göre 18 çocuğun Arapça çeviriye gereksinimi vardı. Bu sonuç yalnızca bu 39 çocuk için geçerli.

Öğretmenlerin bildirdiği güçlükler ve denedikleri yollar

Aşağıdakiler öğretmenlerin kendi sözleriyle bildirdikleri uygulamalardır. Hiçbiri sınanmadı; birbirini tutan yerleri var, ama “işe yarar” demiyoruz. Hangi araştırmadan geldiği parantez içinde.

• Çocuk sözcüğü doğru okuyup yazıyor ama anlamını söyleyemiyor. Hatay’da altı öğretmen bunu bildirdi. Öğretmenler yazdırılacak sözcük hakkında önceden bilgi vermeyi, sözcüğü resimle desteklemeyi, öğrenilen sözcüklerin resmini çizmeyi denedi (Kan ve Yeşiloğlu). Şırnak’ta görsel materyal, kısa ve somut cümle ve gösterip yaptırma öne çıktı (İflazoğlu Saban ve Yiğit).
• Çocuk resimdeki nesnenin adını kendi dilinde söylüyor. Hatay’daki öğretmenlerden biri çocuğun söylediği sözcüğün Türkçesini hemen söylediğini yazıyor.
• Sesin sözcüğün neresinde olduğunu bulamıyor. Hatay’da yedi öğretmen bunu bildirdi; çocuklar sesi başta ve sonda bulurken ortada zorlanıyordu. Öğretmenler sesi bastırarak söylemeyi, şarkı ve video kullanmayı, resimlerden yararlanmayı denedi (Kan ve Yeşiloğlu; benzer bir öneri Şırnak’ta da var).
• Açık heceyi kurup okuyamıyor; el okuyup ele görünce de el ele diyor. Hatay’daki öğretmenlerin en sık bildirdiği hece güçlüğü buydu (14 öğretmenden 11’i). Bir öğretmen her heceye bir alkış yaptırmayı, anında geri bildirim vermeyi ve heceyi vurgulayarak söylemeyi denedi. Aynı güçlük ana dili Türkçe olan çocuklarda da görülür; evde ne yapılacağı ayrı bir yazıda.
• Yönergeyi anlamıyor. Şırnak’taki öğretmenler önce kendilerinin yaptığını, jest ve mimiği çok kullandığını, çocuklara tek tek gösterdiğini yazıyor. Hatay’da bir öğretmen “noktanın üstüne koy, bir sonraki çizgiye git” gibi somut ifadeler kullandığını bildiriyor.
• Bazı sesleri çıkaramıyor ya da ünsüzün yanına ünlü ekliyor. Şırnak’ta öğretmenler en çok ğ sesinde ve b, p, ç gibi bir anda çıkan seslerde güçlük gördüğünü yazdı; üç öğretmen çocukların ünsüzün yanına ünlü ekleyerek söylediğini bildirdi. Hatay’da öğretmenler yanlış söylenen sesi anında düzeltmeyi ve velilerle görüşüp onlara programı ve yöntemi kısaca anlatmayı denedi. Sesin okulda nasıl söylendiğini anlatan yazı bu görüşmede işinize yarayabilir.
• Beş harften uzun sözcükte panikliyor. Hatay’daki öğretmenler bunu söylüyor. Araştırmacılar, çocuğun tanıdığı ve çok uzun olmayan sözcüklerle metinlerin yardımcı olabileceğini yazıyor.
• Çocuk sınıfta yalnız kalıyor. Şırnak’ta öğretmenler Türkçe bilen bir çocuğun yardımına başvurmayı (6 öğretmen), çocukları kendi aralarında Türkçe konuşturmayı (3) ve Türkçeyi geliştiren etkinlikleri (çizgi film, şarkı, hikâye hakkında soru; 20 öğretmen) denedi.

Bu sitedeki kâğıtlar bu çocuk için ne yapar?

Kâğıtlardaki sözcükler yalnızca çocuğun öğrendiği harflerle yazılır ve her biri birinci sınıf için seçilmiş sözcüklerdir. Ama çocuk bir sözcüğü okuyabilir de anlamını bilmeyebilir. Yukarıda öğretmenlerin bildirdiği gibi, sözcüğü okutmadan önce nesneyi ya da resmi gösterip sözcüğü cümle içinde söylemek bu durumda yardımcı olabilir; bu bizim çıkarımımızdır. Sitede resim ve çeviri yok: kâğıtlar harf, hece, sözcük, cümle ve metinden oluşur.

Kâğıt hazırlarken az harf seçin: çocuğun bildiği harfler, “Zorluk” ayarında “kolay” ve az sayıda sözcük. Çocuğu sınıftaki bütün harflerle çalıştırmak zorunda değilsiniz; program sürelerin öğretmence değiştirilebileceğini söyler (s. 8).

Bilmediklerimiz

• Hangi yolun çocukların okumasını artırdığını gösteren bir deney bulamadık.
• MEB’in birinci sınıftaki bu çocuklar için hazırladığı bir öğretmen kılavuzu bulamadık; varsa bu sayfaya ekleriz.
• Üç araştırmanın ikisi eski programın ya da öğretmenlerin görüşlerinin dönemine ait; çocukların bugünkü harf sırasıyla (anetil) ilerlemesine dair bir araştırma bulamadık.