Birbirine benzeyen sesler: resimli dinleme kartları
Öğretmenler ve araştırmalar, birinci sınıfta dikte yazarken b ile p, d ile t, s ile z gibi harflerin karıştığını bildiriyor. Bu kartlarda çocuk bütün sözcüğü dinler ve resmi, adı aynı sesle başlayan resmin altına koyar. Kartlarda harf yoktur; sözcüğü siz söylersiniz.
Aileler ve öğretmenler için
Kartları kesin. Bir kartın adını söyleyin; çocuk kartı, adı aynı sesle başlayan resmin altına koysun. Yanlış koyarsa iki adı da yeniden söyleyin.
Kartları kesin. Bir kartın adını söyleyin; çocuk kartı, adı aynı sesle başlayan resmin altına koysun. Yanlış koyarsa iki adı da yeniden söyleyin.
Kartları kesin. Bir kartın adını söyleyin; çocuk kartı, adı aynı sesle başlayan resmin altına koysun. Yanlış koyarsa iki adı da yeniden söyleyin.
Kartları kesin. Bir kartın adını söyleyin; çocuk kartı, adı aynı sesle başlayan resmin altına koysun. Yanlış koyarsa iki adı da yeniden söyleyin.
Sizin için: kartların adları ve doğru yeri. Çocuğa göstermeyin.
b ile p
balon resminin altına: balina · bayrak · bebek · biber · bulut · böcek
pasta resminin altına: palyaço · pantolon · papağan · pencere · penguen · peynir
d ile t
dağ resminin altına: dinozor · domates · dondurma · davul · deve
top resminin altına: terlik · tilki · tavşan · telefon · taksi
s ile z
saat resminin altına: süt · sandalye · sincap · salyangoz
zil resminin altına: zeytin · zebra · zürafa
t ile k
tren resminin altına: traktör · tişört · televizyon · tavuk
kedi resminin altına: kalem · keman · kitap · kulak
Nasıl oynanır
- Kartları kesin. İki resmi yan yana, kâğıdın üstünde bırakın.
- Bir kartın adını yavaş ve açık söyleyin; sonra çocuk kartı resmin altına koysun.
- Yanlış koyarsa kızmayın: iki adı da yeniden söyleyin, çocuk yeniden denesin.
Ünsüzü tek başına söylemeyin; sözcüğün tamamını söyleyin. MEB programı, ünsüzlerin, harfin yazım aşaması dışında, tek başına sesletilmemesine azami özen gösterilmesini ister (s. 12 ve s. 29). Sesi göstermek için sözcüğü söyleyin; harfi söylemeyin.
Her resmin adı yukarıda yazılıdır; çocuk bir resme başka ad verirse adını söyleyip devam edin. s ile z sayfasında s kartları dört, z kartları üç tanedir: z ile başlayan yalnızca dört resim var (biri kılavuz).
Bu kartların okuma ya da yazımı düzelttiğini gösteren bir çalışma yok.
Kartlarla nasıl oynanır?
Hazırlık
Kartları kesin. İki kılavuz resmi masaya yan yana koyun. Kâğıttaki kesik çizgili iki kutu, kartların konacağı yerdir.
Oyun
Bir kartı alın ve resmin adını açık söyleyin. Çocuk kartı, adı aynı sesle başlayan kılavuz resmin altına koysun. Kartlar bitince her resmin altındaki kartların adlarını birlikte söyleyin.
Ünsüzü tek başına söylemeyin
MEB’in birinci sınıf Türkçe programı, ünsüz harflerin, harfin yazım aşaması dışında, tek başına sesletilmemesine azami özen gösterilmesini ister (s. 12). Bu yüzden her zaman sözcüğün tamamını söyleyin ve çocuktan da yalnızca sözcük söylemesini isteyin. Program, öğrenilen sesin geçtiği ve geçmediği görseller arasından sesin geçtiği görseli seçtirmeyi ister (s. 29) ve kontrol listesinde “verilen görseller arasından öğrendiği sesin geçtiği görseli” seçmeyi sayar (s. 221); kartlar buna benzer bir iş yaptırır.
Yanlış koyarsa
Kızmayın. İki sözcüğü, örneğin “balon” ile “pasta”yı, yeniden söyleyin ve çocuk yeniden denesin. Kartlar sözcüğün başındaki sese bakar: bir derlemeye göre okul öncesi dönemde çocuklar sözcüğün başındaki sesleri kolay ayırt eder, ortadaki ve sondaki sesler ise okuma yazmayla birlikte gelişir (Özcan ve Özcan, 2014).
Araştırmalar ne diyor?
Türkiye’de birinci sınıf çocuklarının dikte kâğıtlarına ve öğretmenlerin gözlemlerine bakan çalışmalar b ile p, d ile t, s ile z ve t ile k gibi çiftlerin yazıda karıştığını bildiriyor ya da örnekliyor (Erden ve diğerleri, 2002; Babayiğit, 2019; Kasa Ayten ve Ekmekci, 2021; Özcan ve Özcan, 2016). Bu çalışmalar karışmanın ne kadar sık olduğunu söylemiyor; yalnızca görülen çiftleri sıralıyor. Bu kartların okuma ya da yazımı düzelttiğini gösteren bir çalışma yok.
Türkçe konuşan çocuklar bu sesleri küçük yaşta söyler. 753 çocukla yapılan bir çalışmada çocukların onda dokuzu b, d, p, t, k ve s seslerini dört yaşında, z sesini altı yaşında doğru söylüyordu (Yalçınkaya ve diğerleri, 2010); Topbaş (2006) da 665 çocuklu bir norm çalışmasına dayanarak Türkçede ünsüz ediniminin başka dillerden daha çabuk olduğunu bildirir. Bu yüzden yazıdaki karışma tek başına bir konuşma sorunu sayılmaz. Çocuğunuz bir sesi hâlâ söyleyemiyorsa Çocuğum r, l ya da k sesini söyleyemiyor yazısına bakın.
Haftalardır çalıştığınız hâlde karışıklık azalmıyorsa ve çocuk okumanın başka basamaklarında da zorlanıyorsa öğretmenle konuşun: Çocuğum okumakta zorlanıyor: öğretmenle ne zaman konuşmalı?
Bu sayfada c ile ç ve f ile v için kart yok: çalışmalarda bu çiftler de anılıyor, ama resim listemizde c ile ve v ile başlayan yalnızca birer resim var. g ile k ve s ile ş için okuduğumuz çalışmalarda bir karışma bildirilmiyor.
Kaynaklar
- Erden, G., Kurdoğlu, F. ve Uslu, R. (2002). İlköğretim okullarına devam eden Türk çocuklarının sınıf düzeylerine göre okuma hızı ve yazım hataları normlarının geliştirilmesi. Türk Psikiyatri Dergisi, 13(1), 5-13. Ankara’da 2.572 çocuk, “Harf karıştırma” tanımı ve Tablo 3-4. Bağlantı
- Babayiğit, Ö. (2019). İlkokul birinci sınıf öğrencilerinin dik temel yazı ile kelime yazım hatalarının incelenmesi. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(1), 230-246. Yozgat’ta 84 birinci sınıf öğrencisi, s. 239. Bağlantı
- Kasa Ayten, B. ve Ekmekci, S. (2021). Covid-19 pandemi döneminde ilkokul 1. ve 2. sınıf öğrencilerinin yazma hatalarının belirlenmesi. Turkish Studies - Language, 16(3), 1787-1810. Diyarbakır’da 45 birinci sınıf öğrencisinin dikte kâğıtları, s. 1799 ve 1805. Bağlantı
- Özcan, A. F. ve Özcan, A. O. (2016). İlk okuma yazma öğrenmede çocukların yaşadıkları güçlükler, nedenleri ve çözüm önerileri: Nitel bir araştırma. İGÜSBD, 3(1), 69-103. 20 birinci sınıf öğretmeninin görüşleri, s. 84-85 ve özet. Bağlantı
- Özcan, A. O. ve Özcan, A. F. (2014). Türk çocuklarının ses gelişim özellikleri ve ilk okuma yazma öğrenme. İGÜSBD, 1(2), 67-86 (derleme), s. 75-76. Bağlantı
- Topbaş, S. (2006). Does the speech of Turkish-speaking phonologically disordered children differ from that of children speaking other languages? Clinical Linguistics & Phonetics, 20(7-8), 509-522. Türkçe konuşan 665 çocukla yapılmış norm çalışması, özet. Bağlantı
- Yalçınkaya, F., Bayar Muluk, N. ve Budak, B. (2010). Speech sounds acquisition evaluated by Speech Sound Development Test (SSDT) in Turkish-speaking children. Journal of International Advanced Otology, 6(1), 60-66. Türkiye’nin yedi bölgesinden 753 çocuk. Bağlantı
- Millî Eğitim Bakanlığı (2026). İlkokul Türkçe Dersi Öğretim Programı (1, 2, 3 ve 4. Sınıflar). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, s. 10, 12, 29 ve 221. Bağlantı
- Resimler: Google, Noto Emoji (tek renkli), SIL Açık Yazı Tipi Lisansı 1.1. Kaynaklar ve lisanslar
Kâğıtsız ses oyunları: Kâğıtsız ses oyunları. Harflerin karıştığı durumlar için: b ile d’yi karıştırma.