Kâğıtsız ses oyunları: mutfakta, arabada, yatmadan önce

Bu oyunlar ne işe yarar?

Bir sözcüğün sesleri, çocuğun harfleri tanımasından önce de duyulabilir. “Kedi” sözcüğünde iki parça olduğunu, “kol” ile “yol”un sonunun aynı olduğunu, “masa”nın “mmm” sesiyle başladığını fark etmek, okuma yazma öğrenmenin bir parçasıdır. MEB’in Türkçe programı birinci sınıfın başında, harfler verilmeden önce dinleme eğitimi çalışmaları ister: çocuk doğal ve yapay ses kaynaklarından çıkan sesleri dinler, tanır ve ayırt eder. Programa göre bu çalışmalar çocuğun ses-harf ilişkisini daha kolay çözmesini sağlamalıdır. Aşağıdaki oyunlar bu dinlemeyi sözcüklerin sesleriyle sürdürür.

Araştırmalar bu oyunlardan ne beklememiz gerektiğini gösteriyor. Kuzey Kıbrıs’ta Türkçe konuşan 56 çocuk okul öncesinden ikinci sınıfa kadar izlendi (Babayiğit ve Stainthorp, 2007). Okul öncesinde ölçülen ses farkındalığı sonraki okuma becerilerini güvenilir biçimde yordamadı. Birinci ve ikinci sınıfın sonunda ölçülen yazım becerilerinin ise en güçlü uzun süreli yordayıcısı oldu. Yazarlar, “yordamak” sözcüğünü neden-sonuç anlamında değil, istatistiksel anlamda kullanıyor. Çalışma küçüktü ve çocuklara oyun oynatmadı; yalnızca sonradan nasıl okuyup yazdıklarını izledi.

Ankara’da 310 birinci sınıf çocuğuyla yapılan bir çalışmada ise birinci sınıfın ilk döneminde ölçülen ses farkındalığı, hızlı adlandırma ve sözel bellek, okuma akıcılığındaki gelişimle ilişkiliydi (Ergül ve diğerleri, 2024). Yazarlar modelin veriye uyumunu zayıf olarak bildirdi.

Kısacası, Türkçede sesleri ayırabilen çocuğun sonradan daha iyi yazdığı görüldü; ses oyunlarının okumayı ya da yazmayı hızlandırdığı ise denenmedi. Oyunları çocukla geçireceğiniz keyifli beş dakika olarak düşünün.

Önce MEB’in kuralı

MEB’in Türkçe programına göre ünlüler (a e ı i o ö u ü) tek başına söylenebilir. Ünsüzlerin ise harf yazılırken dışında tek başına söylenmemesine azami özen gösterilir. Ses önce sözcüklerin, şarkıların ve tekerlemelerin içinde duyurulur. Harflerin sesi nasıl söylenir? yazısı bunu ayrıntılarıyla anlatır.

Bu yüzden oyunlarda şu üç şeye dikkat edin:

• Ünsüzü sözcüğün içinde söyleyin. s, m, l, n gibi uzatılabilen sesleri sözcüğün başında uzatın: “sssu”, “mmmasa”. “Se”, “me” diye ayrı söylemeyin.
• Bir anda çıkan sesleri hecesiyle söyleyin. k, t, p, b gibi sesleri uzatamazsınız; “ke-di” ya da “ka-le” diye hecesiyle söyleyin.
• Çocuğa sesi tek başına söyletmeyin. Çocuk yalnızca sözcük söylesin: “Hangi sözcük?”, “Geriye ne kaldı?”

Yedi oyun

Oyunları sırayla oynamanız gerekmez. Kolaydan zora doğru dizdik: hece oyunları ve uyak daha kolaydır, seslerle oynanan oyunlar daha zordur. Çocuk bir oyunda zorlanırsa bir öncekine dönün.

1. Hece alkışı

Bir sözcük söyleyin; çocuk sözcüğün her parçası için bir kez alkışlasın.

• kedi ke-di: 2 alkış
• araba a-ra-ba: 3 alkış
• kelebek ke-le-bek: 3 alkış
• helikopter he-li-kop-ter: 4 alkış

Önce kolay sözcüklerle başlayın. Çocuk alkışlamayı öğrendikten sonra sözcüğü siz söyleyin, o hece sayısını söylesin.

2. Parçayı çıkar

Bir sözcüğü ve çıkaracağı parçayı söyleyin; çocuk geriye kalanı söylesin.

• gözlük “lük” parçasını çıkar: göz
• kitaplık “lık” parçasını çıkar: kitap
• çiçekçi “çi” parçasını çıkar: çiçek
• önlük “lük” parçasını çıkar: ön

3. Uyak oyunu

Sonları aynı olan sözcüklere uyaklı sözcükler denir. Sırayla uyaklı sözcükler söyleyin; çocuk da size uyaklı bir sözcük bulsun. NSW eğitim bakanlığı da ailelere bu oyunu öneriyor. Çocuk bulamazsa bir seçenek verin: “Kol ile yol uyaklı. Kol ile kuş uyaklı mı?”

• kol – yol
• taş – baş – kaş
• fil – zil – dil
• kar – nar

Uyaklı bir sözcük söylemek, seçenekler arasından uyaklıyı bulmaktan daha zordur. Anadolu Üniversitesi’nde yapılan bir doktora tezinde (Kazanoğlu, 2017; 4-8 yaşta 306 çocuk) altı soruluk bir görevde çocuklar verilen sözcükle uyaklı bir sözcük söyledi: 6 yaşındakiler ortalama 2, 7 yaşındakiler ortalama 3 soruyu doğru yaptı. İki sözcüğün uyaklı olup olmadığını ayırt etmek daha kolaydı: 6 yaşındakiler altı sorunun ortalama 4,5’ini, 7 yaşındakiler 5’ini doğru yaptı. Tez, Türkçe konuşan çocukların uyak kavramıyla çoğunlukla okuma yazma eğitimiyle birlikte karşılaştığını yazıyor. Çocuğunuz uyaklı sözcük bulamazsa bu olağandır; tekerleme ve mani söyleyerek sesleri duyurmaya devam edin.

4. Hangisi farklı?

Üç sözcük söyleyin; çocuk hangisinin diğer ikisinden farklı sesle başladığını söylesin.

• masa – mum – kedi: farklı olan kedi
• limon – nar – lale: farklı olan nar
• süt – şeker – şapka: farklı olan süt

5. Ses avı

MEB’in programındaki ses öğretiminin adımlarını oyuna çevirir: önce siz bir sesi sözcüğün içinde duyurursunuz, sonra çocuk bu sesin geçtiği bir nesneyi bulur, sonra o sesi vurgulayarak başka sözcükler söyler.

1. Duyurun. Sesi sözcüğün başında uzatın: “mmmasa”.
2. Bulsun. “Odada ‘mmm’ ile başlayan bir şey bul.”
3. Söylesin. “Başka ne var? Sesi uzatarak söyle.”

• mmm masa, mum, makas
• sss su, süt, sepet
• lll lale, limon

6. Sesleri birleştir

Bir sözcüğün seslerini uzatarak, arada kısa bir duraklamayla söyleyin; çocuk sözcüğü bulsun. Avustralya’nın New South Wales eyaletinin eğitim bakanlığı ailelere aynı oyunu öneriyor: bir kişi sözcüğü seslerine ayırıyor, öbürü sesleri birleştirip sözcüğü buluyor. Onların örneğinde ünsüzler tek başına söyleniyor; Türkçe programın kuralı yüzünden biz yalnızca uzatılabilen ünsüzleri ve ünlüleri kullandık.

• sss-uuu su
• aaa-lll al
• mmm-uuu-mmm mum
• lll-aaa-lll-eee lale

Bir anda çıkan seslerle başlayan sözcükleri heceleriyle verin: “ka-le”, “ke-di”. Seslerin arasında ünlü eklemeyin.

7. Baştaki sesi çıkar

Sözcüğü ve baştaki sesi söyleyin; çocuk sesi çıkarınca geriye kalan sesleri söylesin. Yalnızca uzatılabilen sesle başlayan sözcükleri seçin. Kalan parçanın anlamlı olması gerekmez.

• saç baştaki sesi çıkar: sss. Geriye aç kalır.
• sat baştaki sesi çıkar: sss. Geriye at kalır.
• nar baştaki sesi çıkar: nnn. Geriye ar kalır.

Yolda ve bekleme sırasında

Bayram ziyaretlerinde, otobüste, arabada ya da sırada beklerken aynı oyunları kâğıtsız oynayabilirsiniz. Bunlar için A4’e yazdırılıp kesilen dört küçük kart hazırladık: hece alkışı, hangisi farklı, uyak ve tabelada harf bulma.

Yolculuk kartlarını yazdırın →

Tabelalar çocuğun harfleri tanıması için bir fırsattır. Çocuğun bildiği bir harfi birlikte arayın. Harfi söylemeyin, gösterin ya da bir sözcükle anlatın: “mum sözcüğünün başındaki harf”. Tabelalarda büyük harfler de vardır. Programa göre bir harfin yazımı öğretilirken önce küçük, sonra büyük yazılışı yazılır; çocuk büyük biçimi henüz bilmiyorsa küçüğünü gösterin.

Oyunları nasıl oynarsınız?

1. Kısa tutun. Bir oyun için iki üç dakika yeter. Çocuk yorulunca ya da sıkılınca bırakın.
2. Önce siz yapın. İlk örneği siz yanıtlayın; çocuk nasıl oynandığını görsün.
3. Yanlışı kızmadan düzeltin. Çocuk yanılırsa doğrusunu birlikte söyleyin ve kolay bir örneğe geçin.
4. Sırayla oynayın. Çocuk da size soru sorsun; yanlış söylerseniz o düzeltsin.

Çocuğunuz bu oyunların çoğunda zorlanıyorsa ve okumada da geride kalıyorsa öğretmeniyle konuşun: Öğretmenle ne zaman konuşmalı? Okumanın hangi basamağında takıldığını Çocuğum okuyamıyor, ne yapmalıyım? yazısından anlayabilirsiniz.