ilkokuma

Gerçek anlam, mecaz anlam

3. sınıf

Bir sözcük çoğu zaman iki işe yarar. “Soğuk su” derken sözcüğü gerçek anlamıyla kullanırız. “Soğuk davrandı” derken sözcük gerçek anlamından uzaklaşır ve yeni bir anlam kazanır: bu mecaz anlamdır. Bu sayfada 30 sözcük var, her sözcüğün iki cümlesi var: biri gerçek, biri mecaz anlamlı. Çocuk cümle kartlarını iki kutuya ayırır ya da sayfalarda G ve M kutularını boyar.

Anne babalar ve öğretmenler için

Adı Soyadı: Tarih:

Gerçek mi, mecaz mı?

Altı çizili sözcük gerçek anlamlıysa G, mecaz anlamlıysa M kutusunu boyayalım.

GM
  1. Kış günü soğuk su içmek istemedim.
  2. Arkadaşımı kaybedince derin bir üzüntü duydum.
  3. Arkadaşımın sözü kalbimi kırdı.
  4. Teyzemin kalbi çok temizdir.
  5. Top pencerenin camını kırdı.
  6. Yeni okulda bizi sıcak karşıladılar.
  7. Koşunca kalbim hızlı çarptı.
  8. Acı biberi yiyince ağzım yandı.
  9. Cevizin kabuğu çok sert.
  10. Söylediği ağır söz arkadaşımı üzdü.
  11. Annem bize sıcak çorba verdi.
  12. Halam yumuşak huylu bir insandır.
  13. Dün acı bir haber aldık.
  14. Kuyu çok derin olduğu için dibini göremedik.
  15. Kedi yumuşak bir yastığa yattı.
  16. Babam bana sert baktı.
  17. Komşumuz bize soğuk davrandı.
  18. Ağır çantayı tek başıma taşıyamadım.
  19. Kardeşim çok tatlı bir çocuk.
  20. Bu elma çok tatlı.

Sıralama 1

Adı Soyadı: Tarih:

Gerçek mi, mecaz mı?

Altı çizili sözcük gerçek anlamlıysa G, mecaz anlamlıysa M kutusunu boyayalım.

GM
  1. Ablam okulumuzun yıldızı oldu.
  2. Dağdan inen su dereden akıyor.
  3. Güneşte kar eridi.
  4. Suyu bardağa döktüm.
  5. Tatil günleri çabucak aktı.
  6. Korkudan olduğum yerde dondum.
  7. Gökyüzünde parlak bir yıldız gördüm.
  8. Öfkesi çabuk söndü.
  9. Soğukta gölün suyu dondu.
  10. Arkadaşıma derdimi döktüm.
  11. Yeni arkadaşıma açıldım, sırrımı anlattım.
  12. Rüzgârla mum söndü.
  13. Balon gökyüzüne doğru yükseldi.
  14. Bana yardım edince gözümde yükseldi.
  15. Haberi duyunca sevinçten uçtum.
  16. Kuş dalın üstünden uçtu.
  17. Kapı kendiliğinden açıldı.
  18. Harçlığım bir günde eridi.
  19. Annem işlerin peşinde koşuyor.
  20. Çocuklar bahçede koşuyor.

Sıralama 2

Adı Soyadı: Tarih:

Gerçek mi, mecaz mı?

Altı çizili sözcük gerçek anlamlıysa G, mecaz anlamlıysa M kutusunu boyayalım.

GM
  1. Evimizde bir fırtına koptu.
  2. Denizde büyük bir fırtına çıktı.
  3. Çalışmak, başarının anahtarıdır.
  4. Çocuklar ağacın gölgesinde oturdu.
  5. Elmanın içinde küçük tohumlar var.
  6. Kapının anahtarını çantama koydum.
  7. Dün gece yağmur yağdı.
  8. Yazın deniz kenarına gideriz.
  9. Ağacın kökü toprağın altındadır.
  10. Bu sorunun kökü eskiye dayanıyor.
  11. Annemin altın bir yüzüğü var.
  12. Sanatçıya alkış yağmuru başladı.
  13. Kardeşim hep ablasının gölgesinde büyüdü.
  14. Kütüphane tam bir bilgi denizi.
  15. Öğretmenimiz bize altın öğütler verdi.
  16. Bahçenin etrafında taş duvar var.
  17. Öğretmenimiz bize sevgi tohumu ekti.
  18. İki arkadaşın arasına bir duvar örüldü.
  19. Mektuplar aramızda bir köprü oldu.
  20. Çocuklar nehrin üstündeki köprüden geçti.

Sıralama 3

Bu sayfalar nasıl kullanılır?

Önce tanımı birlikte okuyun

MEB’in üçüncü sınıf ders kitabı iki anlamı şöyle tanımlar: «Mecaz Anlam: Sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır.» «Gerçek Anlam: Bir sözcüğün herkesçe bilinen, akla ilk gelen, yaygın ve genel anlamıdır.» Kitaptaki örnek de “soğuk” sözcüğüdür.

Cümle kartlarını ayırın

Cümle kartlarını kesin, karıştırın. Çocuk bir kartı okur ve altı çizili sözcüğün anlamına karar verir: bildiğimiz anlamıyla mı kullanıldı, yeni bir anlam mı kazandı? Kartı “Gerçek anlam” ya da “Mecaz anlam” kutusuna koyar. Kartın köşesindeki sayı sözcüğün numarasıdır; aynı sözcüğün iki cümlesi aynı sayıyı taşır.

“Bu cümlede sözcük ne diyor?” diye sorun

Çocuk kararını açıklasın: “Çorba gerçekten sıcak mı, yoksa karşılama mı sıcak?” Cevabını söylerken sözcüğün yerine başka bir sözcük koyarak (örneğin “soğuk davrandı” yerine “ilgisiz davrandı”) mecaz anlamı kendi sözleriyle anlatabilir.

Yeni cümle kurdurun

Bir sözcük seçin ve çocuktan hem gerçek hem mecaz anlamlı bir cümle kurmasını isteyin. Çocuk kurduğu cümleleri defterine yazabilir.

Programda ne var?

Üçüncü sınıf

«Gerçek ve mecaz anlamlı sözcüklerin metinle ilişkisini belirler.» (T.O.3.3.d, s. 139). İkinci sınıf programında gerçek ve mecaz anlam yoktur.

Sözcükler ve cümleler nasıl seçildi?

Sözlükte mecaz anlam

Her sözcüğün gerçek anlamı TDK Güncel Türkçe Sözlük’te sözcüğün anlamları arasında; mecaz anlamı da sözlükte “mecaz” diye işaretli bir anlamı. Örneğin “sıcak” sözcüğünün “Dostça olan, sevgi dolu” anlamı sözlükte mecaz işaretli.

Cümleler bu sayfa için yazıldı

Cümleler hiçbir kitaptan, şiirden ya da şarkıdan alınmadı. Her cümlede altı çizili tek sözcük var ve cümleler çocuğun gününden alınmış şeyleri anlatıyor.

Kaynaklar

  • MEB, İlkokul Türkçe Dersi Öğretim Programı (2026): T.O.3.3.d (s. 139); gerçek ve mecaz anlamlı sözcüklerin metinle ilişkisi: s. 140. mufredat.meb.gov.tr
  • MEB, Türkçe 3. Sınıf Ders Kitabı 2. Kitap (PDF sayfa 77): mecaz anlam ve gerçek anlam tanımları ve “soğuk” örneği. tymm.meb.gov.tr
  • TDK, Güncel Türkçe Sözlük: sozluk.gov.tr